Στην έγκριση του τουρκολιβυκού μνημονίου για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών προχώρησε την Τρίτη η Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης, προκαλώντας αντιδράσεις στην Αθήνα και τη Λευκωσία. Ο τουρκικός Τύπος χαρακτήρισε την εξέλιξη «ιστορική», υποστηρίζοντας ότι μπορεί να επηρεάσει τις ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο.
Το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών απέρριψε κατηγορηματικά την απόφαση, χαρακτηρίζοντάς την «μονομερή και νομικά αβάσιμη κοινοβουλευτική απόφαση».
Παράλληλα, υπογράμμισε ότι η Τουρκία και η Λιβύη δεν διαθέτουν αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές που να θεμελιώνουν νόμιμη βάση για την επιχειρούμενη οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών.
Τις επιπτώσεις της εξέλιξης για τις ελληνικές θέσεις και τα νέα δεδομένα που διαμορφώνονται στην περιοχή ανέλυσε ο Κωνσταντίνος Φίλης, εστιάζοντας στις σχέσεις Άγκυρας και ανατολικής Λιβύης, αλλά και στις προοπτικές των ελληνικών ενεργειακών και γεωπολιτικών σχεδιασμών.
Ο ρόλος της Τουρκίας στη Λιβύη
Σύμφωνα με τον Κωνσταντίνο Φίλη, η έγκριση του μνημονίου έχει τόσο συμβολική όσο και πρακτική σημασία. Η συμφωνία είχε ήδη επικυρωθεί το 2019 από το Προεδρικό Συμβούλιο της Λιβύης, ωστόσο η νέα απόφαση της Βουλής ενισχύει, όπως εκτιμά, την εικόνα της τουρκικής επιρροής στη χώρα.
Η Άγκυρα έχει αναπτύξει ισχυρή παρουσία στη Λιβύη, αξιοποιώντας οικονομικές επενδύσεις και διάφορες μορφές υποστήριξης προς τις αντιμαχόμενες πλευρές. Παράλληλα, συμμετέχει στις προσπάθειες συνεννόησης και ενοποίησης των διαφορετικών πολιτικών και στρατιωτικών κέντρων εξουσίας, σε συνεργασία και με χώρες που διατηρούν στενές σχέσεις με την Ελλάδα, όπως τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και η Αίγυπτος.
Ο αναλυτής συνδέει την εξέλιξη και με τη δυσχερή θέση στην οποία βρέθηκε τα τελευταία χρόνια η ανατολική Λιβύη, ιδιαίτερα μετά την αποτυχία του Χαλίφα Χαφτάρ, το 2019, να ανατρέψει την κυβέρνηση της Τρίπολης. Η απομάκρυνση ή η διαφοροποίηση ορισμένων χωρών που τον υποστήριζαν δημιούργησε, κατά τον ίδιο, περιθώρια για την ενίσχυση της τουρκικής παρουσίας.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Τουρκία φέρεται να αξιοποίησε το κενό που δημιουργήθηκε, προσφέροντας στον Χαφτάρ ανταλλάγματα και δυνατότητες συνεργασίας που, σύμφωνα με την εκτίμηση του Κωνσταντίνου Φίλη, η Ελλάδα δεν ήταν σε θέση να εξασφαλίσει στον ίδιο βαθμό.
Οι έρευνες της Chevron νότια της Κρήτης και το καλώδιο
Ο Κωνσταντίνος Φίλης σημείωσε ότι η Ελλάδα επιχείρησε να ενισχύσει τις σχέσεις της με τη λιβυκή πλευρά, χωρίς ωστόσο να καταφέρει να αντισταθμίσει τα μέσα και την επιρροή που διαθέτει η Τουρκία.
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στις επικείμενες έρευνες της Chevron στην περιοχή νότια της Κρήτης. Όπως ανέφερε, η Αθήνα αναμένει ότι η εταιρεία θα προχωρήσει τους επόμενους μήνες στις πρώτες ερευνητικές δραστηριότητες, σε μια περιοχή όπου τμήμα της επικαλυπτόμενης θαλάσσιας ζώνης συνδέεται με τις διεκδικήσεις που απορρέουν από το τουρκολιβυκό μνημόνιο. Για τον λόγο αυτό, εκτίμησε ότι είναι πιθανή μια αντίδραση της Άγκυρας.
Παράλληλα, η επικύρωση της συμφωνίας ενδέχεται να δυσκολέψει τις προσπάθειες συνεννόησης Ελλάδας και Τουρκίας για το ζήτημα του καλωδίου. Σύμφωνα με τις πληροφορίες που επικαλέστηκε ο αναλυτής, σε πρώτο στάδιο φαίνεται να έχουν ολοκληρωθεί οι διαβουλεύσεις μεταξύ Γαλλίας και Τουρκίας.
Εφόσον αυτό επιβεβαιωθεί, θα αναμενόταν να ακολουθήσει συζήτηση μεταξύ Αθήνας και Άγκυρας, ωστόσο η τελευταία εξέλιξη δημιουργεί νέα ερωτήματα για τις προοπτικές της διαδικασίας.
Η επέκταση των χωρικών υδάτων ως επιλογή της Αθήνας
Ο Κωνσταντίνος Φίλης έθεσε, παράλληλα, το ενδεχόμενο επέκτασης των ελληνικών χωρικών υδάτων νότια και δυτικά της Κρήτης. Όπως υποστήριξε, μια τέτοια κίνηση δεν θα είχε μόνο χαρακτήρα απάντησης στην επικύρωση του μνημονίου, αλλά θα μπορούσε να λειτουργήσει και ως έμπρακτη αποτύπωση των ελληνικών θέσεων για την άσκηση των κυριαρχικών δικαιωμάτων της χώρας.
Κατά την εκτίμησή του, μια ενδεχόμενη επέκταση θα αύξανε το πολιτικό και διπλωματικό κόστος για την Τουρκία και τη Λιβύη, ενώ θα έστελνε μήνυμα σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο η Αθήνα αντιλαμβάνεται τα συμφέροντά της στην περιοχή.
Ο ίδιος εκτίμησε ότι η τουρκική αντίδραση θα μπορούσε να είναι εντονότερη στα δυτικά της Κρήτης, λόγω της σημασίας της περιοχής για τη διεθνή ναυσιπλοΐα. Σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο, η Ελλάδα θα καλούνταν να διαχειριστεί την πίεση που θα ασκούσε η Άγκυρα.
Η απάντηση της Άγκυρας και η θέση της Λιβύης
Την έγκριση του μνημονίου από τη λιβυκή Βουλή χαιρέτισε το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών, υποστηρίζοντας ότι η συμφωνία διασφαλίζει τα αμοιβαία δικαιώματα και συμφέροντα των δύο χωρών.
Στην ανακοίνωσή του, το τουρκικό υπουργείο ανέφερε ότι το μνημόνιο για την οριοθέτηση περιοχών θαλάσσιας δικαιοδοσίας βρίσκεται σε ισχύ από το 2019 και υποστήριξε ότι βασίζεται στις αρχές του διεθνούς δικαίου και της δίκαιης κατανομής. Παράλληλα, υποστήριξε ότι η συμφωνία συμβάλλει στην περαιτέρω εμβάθυνση της συνεργασίας μεταξύ Τουρκίας και Λιβύης.
Η Άγκυρα επανέλαβε, επίσης, ότι θα συνεχίσει να συνεργάζεται με τους εταίρους της για την ασφάλεια, τη σταθερότητα και την ειρήνη στη Μεσόγειο.
Σύμφωνα με δηλώσεις δύο Λίβυων βουλευτών στο Reuters, πριν από την έγκριση του μνημονίου είχε προηγηθεί η ανάκληση της απόφασης μποϊκοτάζ που είχε ληφθεί το 2020.
Η εξέλιξη αυτή αναδεικνύει τη σημασία της τουρκικής παρουσίας στη Λιβύη και επαναφέρει στο προσκήνιο τη διαμάχη για τις θαλάσσιες ζώνες στην Ανατολική Μεσόγειο, με την Αθήνα να απορρίπτει τη νομιμότητα της συμφωνίας και να καλείται να αξιολογήσει τα επόμενα βήματά της.