Νέο διπλωματικό μέτωπο στην Ανατολική Μεσόγειο προκαλεί η απόφαση της Βουλής των Αντιπροσώπων της Λιβύης να κυρώσει το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019, με την Ελλάδα να απορρίπτει κατηγορηματικά τη νομιμότητά του και να προχωρά σε διεθνείς παρεμβάσεις. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, με κοινή θέση των 27 κρατών-μελών, χαρακτηρίζει τη συμφωνία άκυρη και ανυπόστατη, ενώ αντιδράσεις έχουν εκφράσει επίσης η Αίγυπτος, η Κύπρος και το Ισραήλ. Η Αθήνα έθεσε το ζήτημα στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, την ώρα που η Άγκυρα επιμένει ότι η συμφωνία είναι νόμιμη και απορρίπτει τις ενστάσεις τρίτων χωρών.
Η νέα ένταση πυροδοτήθηκε στις 20 Οκτωβρίου 2026, όταν το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης, που εδρεύει στη Βεγγάζη και συνδέεται με το στρατόπεδο του Χαλίφα Χαφτάρ, ενέκρινε το μνημόνιο οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών που είχε υπογραφεί το 2019 μεταξύ της Τουρκίας και της τότε διεθνώς αναγνωρισμένης κυβέρνησης της Τρίπολης.
Η εξέλιξη αποκτά ιδιαίτερη πολιτική σημασία, καθώς οι αρχές της ανατολικής Λιβύης είχαν αρχικά αντιταχθεί στη συμφωνία. Η μεταστροφή τους αντανακλά την προσέγγιση της Άγκυρας με την ανατολική λιβυκή πλευρά και μεταβάλλει τις διπλωματικές ισορροπίες γύρω από τη συγκεκριμένη συμφωνία.
Το μνημόνιο προβλέπει οριοθέτηση θαλάσσιων περιοχών μεταξύ Τουρκίας και Λιβύης, παραγνωρίζοντας, σύμφωνα με την ελληνική πλευρά, την επήρεια της Κρήτης και άλλων ελληνικών νησιών στις θαλάσσιες ζώνες. Η Αθήνα υποστηρίζει ότι η συμφωνία παραβιάζει το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και θίγει τα κυριαρχικά δικαιώματα κρατών της περιοχής.
Κατηγορηματική καταδίκη από την Ευρωπαϊκή Ένωση
Η αντίδραση των Βρυξελλών υπήρξε άμεση. Στις 21 Οκτωβρίου, η ύπατη εκπρόσωπος της ΕΕ για την Εξωτερική Πολιτική, Κάγια Κάλλας, εξέδωσε δήλωση εκ μέρους και των 27 κρατών-μελών, εκφράζοντας την έντονη δυσαρέσκεια της Ένωσης για την κύρωση του μνημονίου.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση επανέλαβε ότι η συμφωνία παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών και δεν συνάδει με το Δίκαιο της Θάλασσας.
Στην ανακοίνωση επισημαίνεται ότι το μνημόνιο είναι άκυρο και ανυπόστατο και δεν μπορεί να παράγει έννομες συνέπειες για τρίτες χώρες.
Πρόκειται για επαναβεβαίωση της ευρωπαϊκής θέσης που είχε διατυπωθεί στα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου τον Δεκέμβριο του 2019 και είχε επαναληφθεί τον Ιούνιο του 2025.
Παράλληλα, οι Βρυξέλλες υπογράμμισαν το στρατηγικό συμφέρον της ΕΕ για ασφάλεια και σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο, καλώντας όλα τα κράτη να σέβονται τα κυριαρχικά δικαιώματα των κρατών-μελών, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο και τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας.
Η Κάγια Κάλλας έθεσε το ζήτημα και απευθείας στον Τούρκο υπουργό Εξωτερικών Χακάν Φιντάν, κατά τη συνάντησή τους στις Βρυξέλλες, επαναλαμβάνοντας τις ευρωπαϊκές αντιρρήσεις για τη συμφωνία.
Η Αθήνα προσέφυγε στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ
Η ελληνική διπλωματία προχώρησε σε παρέμβαση στα Ηνωμένα Έθνη, επιδιώκοντας να αναδείξει τις επιπτώσεις της λιβυκής απόφασης στην περιφερειακή ασφάλεια.
Κατόπιν οδηγιών του υπουργού Εξωτερικών Γιώργου Γεραπετρίτη, η μόνιμη αντιπρόσωπος της Ελλάδας στον ΟΗΕ, πρέσβης Αγλαΐα Μπαλτά, ενημέρωσε στις 21 Οκτωβρίου τα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας, κατά τη διάρκεια κλειστών διαβουλεύσεων.
Σύμφωνα με διπλωματικές πηγές, η ελληνική αντιπροσωπεία παρουσίασε τους κινδύνους που θεωρεί ότι δημιουργεί η κύρωση του μνημονίου για τη σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η Αθήνα έχει καταστήσει σαφές ότι δεν αναγνωρίζει οποιαδήποτε νομική ισχύ στη συμφωνία, ενώ ο Γιώργος Γεραπετρίτης έχει ενημερώσει εταίρους και συμμάχους ότι η Ελλάδα θα προβεί σε κάθε ενδεδειγμένη ενέργεια για τη διασφάλιση των κυριαρχικών της δικαιωμάτων.
Το μήνυμα Μαρινάκη: «Η γεωγραφία και το διεθνές δίκαιο δεν αλλάζουν»
Στην ενημέρωση των πολιτικών συντακτών την Πέμπτη (22/10), ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Παύλος Μαρινάκης επανέλαβε την απόρριψη της λιβυκής απόφασης.
Ο ίδιος υποστήριξε ότι η κύρωση δεν μεταβάλλει τον παράνομο χαρακτήρα του μνημονίου, επισημαίνοντας ότι Τουρκία και Λιβύη δεν διαθέτουν αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές που να δικαιολογούν την επιχειρούμενη οριοθέτηση.
«Η γεωγραφία και το διεθνές δίκαιο της θάλασσας δεν αλλάζουν με μονομερείς, νομικά αβάσιμες κοινοβουλευτικές αποφάσεις», δήλωσε.
Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος υπογράμμισε επίσης ότι η συμφωνία αγνοεί τα δικαιώματα των ελληνικών νησιών σε θαλάσσιες ζώνες.
Αντιπαρέβαλε, μάλιστα, τις συμφωνίες οριοθέτησης που έχει συνάψει η Ελλάδα με την Αίγυπτο και την Ιταλία, υποστηρίζοντας ότι αποτελούν έμπρακτη απόδειξη του σεβασμού της χώρας στο διεθνές δίκαιο.
Παράλληλα, απέδωσε την ταχεία έκδοση της κοινής ευρωπαϊκής ανακοίνωσης στις διπλωματικές ενέργειες της Αθήνας.
Αίγυπτος, Κύπρος και Ισραήλ απορρίπτουν τη συμφωνία
Οι αντιδράσεις δεν περιορίζονται στην Ελλάδα και την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η Αίγυπτος και η Κύπρος έχουν επίσης απορρίψει την τουρκολιβυκή συμφωνία, εκφράζοντας αντιρρήσεις για τη συμβατότητά της με το διεθνές δίκαιο και τις επιπτώσεις της στα δικαιώματα άλλων κρατών της Ανατολικής Μεσογείου.
Στο ίδιο πλαίσιο, το Ισραήλ καταδίκασε τη λιβυκή έγκριση, με το υπουργείο Εξωτερικών της χώρας να υποστηρίζει ότι η συμφωνία θίγει τα κυριαρχικά δικαιώματα στενών συμμάχων του και να κατηγορεί την Τουρκία ότι συμβάλλει στην αποσταθεροποίηση της περιοχής.
Οι τοποθετήσεις αυτές διαμορφώνουν ένα ευρύτερο διπλωματικό μέτωπο αντιρρήσεων απέναντι στο μνημόνιο, χωρίς ωστόσο να σημαίνουν ότι όλες οι χώρες ακολουθούν κοινή στρατηγική ή έχουν συμφωνήσει σε συγκεκριμένα μέτρα.
Η απάντηση της Τουρκίας: «Δεν αμφισβητείται από τρίτους»
Παρά τις διεθνείς αντιδράσεις, η Άγκυρα επιμένει στην υπεράσπιση της συμφωνίας.
Την Πέμπτη (22/10), το τουρκικό υπουργείο Άμυνας χαιρέτισε την απόφαση της λιβυκής Βουλής, υποστηρίζοντας ότι επιβεβαιώνει την εγκυρότητα του μνημονίου και ενισχύει τη στρατηγική συνεργασία Τουρκίας και Λιβύης.
Σύμφωνα με τουρκικά μέσα ενημέρωσης, το υπουργείο υποστήριξε ότι η νομική ισχύς μιας συμφωνίας οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών δεν μπορεί να αμφισβητείται μέσω μονομερών αξιολογήσεων τρίτων κρατών.
Η τουρκική πλευρά επικαλείται το διεθνές δίκαιο και τις αρχές της ευθυδικίας, υποστηρίζοντας ότι η οριοθέτηση αποτελεί κυριαρχικό δικαίωμα των συμβαλλόμενων χωρών.
Η θέση αυτή βρίσκεται σε ευθεία αντίθεση με την ελληνική και ευρωπαϊκή ερμηνεία, σύμφωνα με την οποία η συμφωνία παραβλέπει τα δικαιώματα τρίτων κρατών και δεν μπορεί να δημιουργήσει έννομες συνέπειες εις βάρος τους.
Η επόμενη ημέρα στην Ανατολική Μεσόγειο
Η κύρωση του μνημονίου από το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης δημιουργεί νέα δεδομένα σε πολιτικό και διπλωματικό επίπεδο, καθώς μια συμφωνία που μέχρι πρότινος απορριπτόταν από τη συγκεκριμένη λιβυκή πλευρά αποκτά πλέον την υποστήριξή της.
Η εξέλιξη συνδέεται με τον ανταγωνισμό για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών, την αξιοποίηση ενεργειακών πόρων και την άσκηση κυριαρχικών δικαιωμάτων στην Ανατολική Μεσόγειο.
Για την Ελλάδα, το επόμενο διάστημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία η συνέχιση των διπλωματικών επαφών, η διατήρηση της ευρωπαϊκής υποστήριξης και η ανάδειξη των ελληνικών θέσεων στα διεθνή όργανα.
Η ομόφωνη ευρωπαϊκή καταδίκη και οι αντιδράσεις άλλων περιφερειακών κρατών ενισχύουν τη διπλωματική επιχειρηματολογία της Αθήνας, χωρίς όμως να αίρουν αυτομάτως τις διαφωνίες με την Τουρκία και τη Λιβύη.
Το βασικό μήνυμα της ελληνικής κυβέρνησης παραμένει ότι η κύρωση του μνημονίου δεν μεταβάλλει τα κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδας ούτε δημιουργεί, κατά την ελληνική και ευρωπαϊκή θέση, νόμιμα αποτελέσματα για τρίτα κράτη.