Καθώς ο Ντόναλντ Τραμπ συνεχίζει τον πόλεμο κατά του Ιράν, η σκιά μιας άλλης αμερικανικής επέμβασης, που οδήγησε στον θάνατο ενός εχθρικού προς τη Δύση ηγέτη πριν από ακριβώς 15 χρόνια, πέφτει βαριά πάνω από τον Λευκό Οίκο.
Την ανατροπή και τον θάνατο του Μουαμάρ Καντάφι στη Λιβύη, τον Οκτώβριο του 2011, από αντάρτες που στηρίχθηκαν στην αεροπορική ισχύ του ΝΑΤΟ, ακολούθησαν χάος και συγκρούσεις.
Όπως επισημαίνει ανάλυση του Newsweek, οι συνέπειες εκείνης της επέμβασης συνέβαλαν, με διαφορετικούς τρόπους, ακόμη και στην πολιτική άνοδο του ίδιου του Τραμπ: η αύξηση των μεταναστευτικών ροών προς την Ευρώπη, η επίθεση στη Βεγγάζη και η ενίσχυση των αντισυστημικών κινημάτων συνδέονται με την εκλογική του νίκη το 2016.
Τα λάθη στη Λιβύη, που ο Μπαράκ Ομπάμα είχε χαρακτηρίσει το 2016 «χειρότερο λάθος» της προεδρίας του, κινδυνεύουν τώρα να επισκιαστούν από μια μεγαλύτερη κρίση, με πρωταγωνιστή τον πρόεδρο που είχε χτίσει την άνοδό του στην αντίθεση προς τις δαπανηρές επεμβάσεις αλλαγής καθεστώτος.
«Πρόκειται για έναν πόλεμο που δεν μοιάζει με κανέναν άλλον, όχι μόνο στην αμερικανική αλλά και στην παγκόσμια ιστορία», δήλωσε ο Τζέισον Πακ, γεωπολιτικός σύμβουλος που είχε συμβουλεύσει την κυβέρνηση Ομπάμα το 2011.
Όπως εξήγησε, στη Λιβύη η Ουάσιγκτον υποστήριξε μια μαζική εξέγερση με 10.000 ενόπλους, αναλαμβάνοντας ουσιαστικά τον ρόλο της αεροπορίας. Στο Ιράν, αντίθετα, δεν υπάρχει οργανωμένη αντιπολίτευση στο πεδίο ούτε αυτομολίες ανώτατων στρατιωτικών, και ο πόλεμος «δεν συντονίστηκε με κάποια εξέγερση». Ήταν, κατά τον Πακ, μια απόπειρα ανατροπής καθεστώτος αποκλειστικά με αεροπορική ισχύ, κάτι που «δεν έχει κανένα νόημα».
Από τον Καντάφι στον Τραμπ
Το 2011, ο Τραμπ είχε αρχικά ζητήσει την απομάκρυνση του Καντάφι με μια «γρήγορη» και «χειρουργική» επιχείρηση, όμως έως τον Απρίλιο αμφισβητούσε την πολιτική Ομπάμα και προειδοποιούσε ότι μπορεί «να ξεφορτωθούμε τον Καντάφι και να καταλήξουμε με κάτι χειρότερο».
Την προειδοποίηση αυτή επαναλαμβάνει πρόσφατα για το Ιράν, όπου τον δολοφονημένο ανώτατο ηγέτη Αλί Χαμενεΐ διαδέχθηκε γρήγορα ο γιος του, που ενδέχεται να ακολουθήσει σκληρότερη γραμμή, ενώ ενισχύεται η επιρροή των Φρουρών της Επανάστασης.
Η επίθεση ισλαμιστών ενόπλων στη Βεγγάζη τον Σεπτέμβριο του 2012, όπου σκοτώθηκε ο πρέσβης Κρίστοφερ Στίβενς, οδήγησε σε έρευνες και τελικά στην υπόθεση του ιδιωτικού διακομιστή email της Χίλαρι Κλίντον, βασικό όπλο του Τραμπ εναντίον της.
Ο Πακ, συγγραφέας του βιβλίου «Libya and the Enduring Global Disorder», υποστηρίζει ότι τα λάθη στη Λιβύη «ευθύνονται εξ ολοκλήρου» για τις αντιδράσεις που οδήγησαν στο Brexit και στον Τραμπ, καθώς ο φόβος της μετανάστευσης και η άνοδος του νεολαϊκισμού επέτρεψαν σε κάποιον σαν αυτόν, αντί του Τεντ Κρουζ ή του Μάρκο Ρούμπιο, να γίνει υποψήφιος.
Η προειδοποίηση Βανς
Στις συνέπειες της ανατροπής του Καντάφι αναφέρθηκε και ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς, χαρακτηρίζοντας «πολύ ανόητη» την απόφαση της κυβέρνησης Ομπάμα. Στο podcast Joe Rogan Experience, τον Ιούλιο, είπε ότι η Λιβύη έγινε αποτυχημένο κράτος, με προσφυγική κρίση, βία και τρομοκρατία.
Ο Λευκός Οίκος, όπως υποστήριξε, θέλει να αποφύγει αντίστοιχο σενάριο στο Ιράν: «Πώς εξυπηρετεί τα συμφέροντα των ΗΠΑ να έχουμε 94 εκατομμύρια απελπισμένους ανθρώπους να κατακλύζουν την Ευρώπη και τις ΗΠΑ;».
Η πολιτική της κυβέρνησης, πρόσθεσε, είναι να ανοίξουν τα Στενά και να διασφαλιστεί η ροή πετρελαίου και φυσικού αερίου, καθώς και να εμποδιστεί το Ιράν να αποκτήσει πυρηνικά όπλα, με διπλωματία και στρατιωτική ισχύ.
Διαφορές και κοινά προβλήματα
Οι επικριτές του πολέμου, μεταξύ τους και Ιρανοί αξιωματούχοι, επικαλούνται συχνά το παράδειγμα της Λιβύης, ωστόσο οι δύο περιπτώσεις διαφέρουν ριζικά. Η επέμβαση του 2011 έγινε σε συντονισμό με συμμάχους και με εξουσιοδότηση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, ενώ ο πόλεμος κατά του Ιράν ξεκίνησε μόνο με το Ισραήλ, παρά τη ρητή αντίθεση περιφερειακών εταίρων και χωρίς διεθνή εξουσιοδότηση.
Κοινή δυσκολία φαίνεται να είναι ο σχεδιασμός της επόμενης ημέρας. Ο Φρανκ Τάλμποτ του Atlantic Council σημειώνει ότι ο συνασπισμός δεν συμφώνησε ποτέ για το τι θα ακολουθούσε τον Καντάφι και ότι οι διαφωνίες των εταίρων παγίωσαν τους εσωτερικούς διχασμούς της Λιβύης.
Σήμερα η χώρα παραμένει χωρισμένη ανάμεσα στην Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας της Τρίπολης, που διαθέτει διεθνή αναγνώριση, και την Κυβέρνηση Εθνικής Σταθερότητας της Βεγγάζης, που ελέγχει μεγαλύτερο μέρος της επικράτειας.
Οι συγκρούσεις δεν έχουν επανέλθει στην ένταση του εμφυλίου του 2014–2020, όμως η Λιβύη είναι φτωχότερη και λιγότερο σταθερή από πριν από το 2011. Το δίδαγμα, κατά τον Τάλμποτ, είναι ότι η αεροπορική ισχύς μπορεί να αποδυναμώσει έναν αντίπαλο ή να καταρρεύσει μια κυβέρνηση, αλλά δεν συνεπάγεται περιορισμένη εμπλοκή ή εύκολη αποχώρηση.
Ο Κρίστοφερ Τσίβις του Carnegie Endowment θεωρεί ότι η στρατηγική Ομπάμα να επέμβει με συμμάχους ήταν «έξυπνη» και πρώιμη εκδοχή της πολιτικής του επιμερισμού βαρών που προώθησε αργότερα ο Τραμπ.
Εκτιμά ωστόσο ότι η αεροπορική ισχύς αποτυγχάνει και στο Ιράν, με πολύ μεγαλύτερο κόστος για την Αμερική, καθώς η χώρα είναι υπερβολικά μεγάλη και έχει πολύ ισχυρούς συμμάχους ώστε να μπορεί να καταληφθεί και να ελεγχθεί, ακόμη και με μεγάλες χερσαίες δυνάμεις.
Οι επιπτώσεις στην Αφρική και τη Ρωσία
Οι συνέπειες της πτώσης του Καντάφι γίνονται αισθητές και στη Βόρεια Αφρική. Το Σαχέλ έχει εξελιχθεί σε κορυφαία εστία δράσης εξτρεμιστικών οργανώσεων, μεταξύ τους παραρτήματα του ISIS και της Αλ Κάιντα. Ο Μπουμπακάρ Μπα, ερευνητής με έδρα το Μάλι, τονίζει ότι Τουαρέγκ που είχαν πολεμήσει στο πλευρό του Καντάφι βρίσκονται σήμερα πίσω από το FLA στο βόρειο Μάλι.
Η Ρωσία, που είχε εντείνει τις προσπάθειες αμφισβήτησης της αμερικανικής επιρροής ως αντίδραση στην ανατροπή του Καντάφι, επέκτεινε αργότερα την παρουσία της στον τομέα ασφάλειας στο Σαχέλ και αλλού. Από την έναρξη του πολέμου με το Ιράν, δημοσιεύματα αναφέρουν ότι η Μόσχα παρέχει στην Τεχεράνη πληροφορίες και δυνατότητες αναγνώρισης για ακριβέστερα πλήγματα κατά αμερικανικών βάσεων.
Ο Πακ εκτιμά ότι οι συνέπειες του πολέμου στο Ιράν θα είναι πρωτοφανείς στη σύγχρονη ιστορία, καθώς θα έπρεπε κανείς να γυρίσει στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία για να βρει στρατιωτική επιχείρηση που έβλαψε τόσο μια ηγεμονική δύναμη.
Η επιχείρηση, κατά την άποψή του, έχει πλήξει την αποτρεπτική ισχύ των ΗΠΑ απέναντι σε αντιπάλους στη Μέση Ανατολή, αλλά κυρίως απέναντι σε Ρωσία και Κίνα, «με πιο καταστροφικό τρόπο από οποιαδήποτε άλλη ενέργεια στην ανθρώπινη ιστορία».