Μεταναστευτικό: Αναλυτές εγείρουν ανησυχίες για τα ανθρώπινα δικαιώματα με αφορμή τους «κόμβους επιστροφής» μεταναστών στη Ρουάντα

 
Μεταναστευτικό: Αναλυτές εγείρουν ανησυχίες για τα ανθρώπινα δικαιώματα με αφορμή τους «κόμβους επιστροφής» μεταναστών στη Ρουάντα

Πηγή Φωτογραφίας: Leonhard Foeger/Reuters

Ενημερώθηκε: 22/11/26 - 23:49

Σοβαρές αντιδράσεις και ερωτήματα για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων προκαλεί το σχέδιο πέντε ευρωπαϊκών χωρών, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, για τη δημιουργία του πρώτου «κόμβου επιστροφής» μεταναστών στη Ρουάντα. Το πρόγραμμα προβλέπει τη μεταφορά στην αφρικανική χώρα ανθρώπων των οποίων οι αιτήσεις ασύλου έχουν απορριφθεί, αλλά δεν είναι δυνατή η άμεση επιστροφή τους στις χώρες καταγωγής τους. Οι πρώτες μεταφορές προγραμματίζονται για το 2027, ενώ οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων προειδοποιούν για σοβαρούς κινδύνους και αμφισβητούν την αποτελεσματικότητα του εγχειρήματος.

Η πρωτοβουλία ανακοινώθηκε από πέντε κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης: τη Δανία, τη Γερμανία, την Αυστρία, την Ελλάδα και την Ολλανδία.

Σύμφωνα με τον σχεδιασμό, το πρόγραμμα θα ξεκινήσει πιλοτικά με τη μεταφορά περίπου 100 ατόμων στη Ρουάντα, προτού εξεταστεί η δυνατότητα επέκτασής του.

Οι κυβερνήσεις που συμμετέχουν υποστηρίζουν ότι οι λεγόμενοι «κόμβοι επιστροφής» θα συμβάλουν στην αντιμετώπιση της παράτυπης μετανάστευσης και στην αποδυνάμωση των δικτύων διακινητών.

Ωστόσο, η επιλογή της Ρουάντας και η ίδια η πρακτική μεταφοράς μεταναστών σε τρίτες χώρες προκαλούν έντονο προβληματισμό.

Γιατί η επιλογή της Ρουάντας προκαλεί αντιδράσεις

Η Ρουάντα έχει βρεθεί επανειλημμένα στο επίκεντρο διεθνούς κριτικής για ζητήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων και πολιτικών ελευθεριών.

Ο πρόεδρος της χώρας, Πολ Καγκάμε, επανεξελέγη το 2024 με ποσοστό περίπου 99% των ψήφων.

Παράλληλα, υπηρεσίες των Ηνωμένων Εθνών έχουν καταγγείλει ότι η Ρουάντα ασκεί σημαντικό έλεγχο στην ένοπλη οργάνωση M23, η οποία δραστηριοποιείται στη γειτονική Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό και έχει συνδεθεί με καταγγελίες για σοβαρά εγκλήματα πολέμου.

Η Διεθνής Αμνηστία έχει προειδοποιήσει ότι τέτοιου είδους εγκαταστάσεις θα μπορούσαν να εξελιχθούν σε «μαύρες τρύπες» για τα ανθρώπινα δικαιώματα, όπου η προστασία των μεταφερόμενων προσώπων και η λογοδοσία των αρμόδιων αρχών θα είναι ιδιαίτερα δύσκολες.

Σημαντικό προηγούμενο αποτελεί και η απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου του Ηνωμένου Βασιλείου το 2023, με την οποία η Ρουάντα κρίθηκε μη ασφαλής προορισμός για τη μεταφορά αιτούντων άσυλο στο πλαίσιο του τότε βρετανικού σχεδίου.

Η απόφαση αυτή επαναφέρει το ερώτημα με ποιον τρόπο οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις θα μπορέσουν να εγγυηθούν την ασφάλεια και τα δικαιώματα των ανθρώπων που σχεδιάζουν να μεταφέρουν εκεί.

Μειώνουν οι «κόμβοι επιστροφής» τη δράση των διακινητών;

Ένα από τα βασικά επιχειρήματα των χωρών που προωθούν το πρόγραμμα είναι ότι η δυνατότητα μεταφοράς μεταναστών εκτός Ευρώπης θα περιορίσει τη δραστηριότητα των κυκλωμάτων διακίνησης.

Ωστόσο, ερευνητικά δεδομένα αμφισβητούν την αποτελεσματικότητα αυτής της προσέγγισης.

Μελέτη που βασίστηκε σε συνεντεύξεις με περισσότερους από 80.000 μετανάστες και 450 διακινητές κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η αυστηροποίηση των συνοριακών ελέγχων, όταν δεν συνοδεύεται από νόμιμες οδούς μετανάστευσης, μπορεί να αυξήσει τη ζήτηση για τις υπηρεσίες των διακινητών.

Η ίδια έρευνα ανέδειξε περιπτώσεις συνεργασίας δικτύων διακίνησης με αρχές που χρηματοδοτούνται από ευρωπαϊκές χώρες για τον περιορισμό των μεταναστευτικών ροών.

Επιφυλακτικός απέναντι στο νέο σχέδιο εμφανίστηκε και ο πρόεδρος της Γαλλίας Εμανουέλ Μακρόν.

Ερωτηθείς γιατί η Γαλλία δεν συμμετέχει στην πρωτοβουλία, απάντησε ότι «δεν έχω ξαναδεί να λειτουργεί κέντρο επιστροφής σε τρίτη χώρα».

Η ευρωπαϊκή πολιτική μεταφοράς του μεταναστευτικού εκτός συνόρων

Παρότι οι «κόμβοι επιστροφής» παρουσιάζονται ως νέα προσέγγιση στη διαχείριση του μεταναστευτικού, η συνεργασία της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τρίτες χώρες για τον περιορισμό των μεταναστευτικών ροών εφαρμόζεται εδώ και περίπου τρεις δεκαετίες.

Η πολιτική αυτή βασίζεται στην ανάθεση μέρους του ελέγχου της μετανάστευσης σε κράτη εκτός ευρωπαϊκού εδάφους, μέσω οικονομικών συμφωνιών και συνεργασιών για τη φύλαξη συνόρων.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η συμφωνία που συνήψε η ΕΕ με την Τυνησία το 2023, συνολικού ύψους ενός δισεκατομμυρίου ευρώ.

Αν και μεγάλο μέρος της χρηματοδότησης αφορούσε δάνεια και δημοσιονομική στήριξη της οικονομίας της Τυνησίας, βασικός άξονας της συνεργασίας ήταν και ο έλεγχος των μεταναστευτικών ροών.

Έκτοτε, οργανώσεις και παρατηρητές έχουν καταγράψει αύξηση περιστατικών βίας και αυθαίρετων κρατήσεων, ιδιαίτερα σε βάρος μαύρων και παράτυπων μεταναστών.

Αντίστοιχες συμφωνίες και συνεργασίες προωθήθηκαν το 2024 με τη Μαυριτανία και την Αίγυπτο.

Οι επικριτές αυτής της πολιτικής υποστηρίζουν ότι η μεταφορά της ευθύνης διαχείρισης του μεταναστευτικού σε τρίτες χώρες δημιουργεί σοβαρά προβλήματα διαφάνειας, λογοδοσίας και συμμόρφωσης με το διεθνές δίκαιο.

Το προηγούμενο της Βρετανίας και τα εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ

Η Ρουάντα είχε βρεθεί και στο παρελθόν στο επίκεντρο σχεδίων μεταφοράς μεταναστών εκτός Ευρώπης.

Η Δανία είχε προτείνει ήδη από το 2021 τη δημιουργία αντίστοιχου μηχανισμού, ενώ το Ηνωμένο Βασίλειο προχώρησε στην υπογραφή συμφωνίας με τη Ρουάντα.

Το βρετανικό σχέδιο συνάντησε σοβαρά νομικά εμπόδια, με αποκορύφωμα την απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου το 2023.

Τελικά, η κυβέρνηση του Κιρ Στάρμερ εγκατέλειψε το πρόγραμμα το 2024.

Μέχρι τότε, το Ηνωμένο Βασίλειο είχε δαπανήσει περίπου 500 εκατομμύρια ευρώ, ενώ μόλις τέσσερα άτομα είχαν μεταβεί στη Ρουάντα, όλα σε εθελοντική βάση.

Το παράδειγμα αυτό χρησιμοποιείται από επικριτές των σημερινών σχεδίων ως ένδειξη του υψηλού οικονομικού κόστους και των δυσκολιών εφαρμογής τέτοιων συμφωνιών.

Τι αλλάζει με το νέο ευρωπαϊκό σχέδιο

Οι σχεδιαζόμενοι «κόμβοι επιστροφής» διαφέρουν από το προηγούμενο βρετανικό πρόγραμμα σε ένα βασικό σημείο.

Δεν προορίζονται για την εξέταση αιτήσεων ασύλου εκτός Ευρώπης, αλλά για τη μεταφορά ανθρώπων των οποίων τα αιτήματα έχουν ήδη απορριφθεί από τις ευρωπαϊκές αρχές.

Πρόκειται, δηλαδή, για πρόσωπα που δεν έχουν εξασφαλίσει δικαίωμα παραμονής στην ΕΕ, αλλά των οποίων η επιστροφή στη χώρα καταγωγής τους δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί άμεσα.

Παρά τη διαφοροποίηση αυτή, παραμένουν κρίσιμα ερωτήματα σχετικά με το νομικό καθεστώς των μεταφερόμενων προσώπων, τις συνθήκες διαμονής τους και τις δυνατότητες προσφυγής σε αρμόδιες αρχές.

Ιδιαίτερα σημαντικό είναι το ζήτημα της ευθύνης σε περίπτωση παραβίασης ανθρωπίνων δικαιωμάτων: θα βαρύνει το ευρωπαϊκό κράτος που πραγματοποίησε τη μεταφορά ή τη Ρουάντα, στην οποία θα βρίσκεται το άτομο;

Επιπλέον, δεν έχει αποσαφηνιστεί με ποιον τρόπο θα ρυθμίζεται η ελευθερία μετακίνησης όσων φτάνουν στα συγκεκριμένα κέντρα.

Οι ανησυχίες για μεγαλύτερες και πιο επικίνδυνες μεταναστευτικές διαδρομές

Ειδικοί που έχουν μελετήσει τις εμπειρίες μεγάλου αριθμού μεταναστών επισημαίνουν ότι οι απελάσεις, οι επαναπροωθήσεις και οι αυστηρότεροι συνοριακοί έλεγχοι δεν λειτουργούν πάντοτε αποτρεπτικά.

Αντίθετα, σε αρκετές περιπτώσεις οδηγούν τους ανθρώπους στην αναζήτηση εναλλακτικών διαδρομών, οι οποίες είναι μεγαλύτερες, ακριβότερες και περισσότερο επικίνδυνες.

Η προοπτική δημιουργίας του πρώτου ευρωπαϊκού «κόμβου επιστροφής» στη Ρουάντα επαναφέρει έτσι μια ευρύτερη συζήτηση για την αποτελεσματικότητα της εξωτερικής ανάθεσης της μεταναστευτικής πολιτικής.

Με τις πρώτες μεταφορές να σχεδιάζονται για το 2027, η Ελλάδα και οι υπόλοιπες τέσσερις συμμετέχουσες χώρες καλούνται να διευκρινίσουν το νομικό πλαίσιο, τις εγγυήσεις προστασίας και τους μηχανισμούς εποπτείας του προγράμματος.

Το κατά πόσον ο νέος μηχανισμός θα επιτύχει τους διακηρυγμένους στόχους του, χωρίς να δημιουργήσει νέους κινδύνους για τα δικαιώματα των μεταναστών, παραμένει ένα από τα βασικά ζητήματα της ευρωπαϊκής μεταναστευτικής πολιτικής.

ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΤΕ ΜΑΣ ΣΤΟ GOOGLE NEWS ΚΑΝΟΝΤΑΣ ΚΛΙΚ ΕΔΩ