Ύστερα από περισσότερα από δύο χρόνια σκληρών μαχών, το περασμένο καλοκαίρι φάνηκε ότι οι ΗΠΑ ίσως είχαν βρει έναν ρεαλιστικό δρόμο για τον τερματισμό του εμφυλίου στο Σουδάν. Από την έναρξη του πολέμου τον Απρίλιο του 2023, το κράτος έχει ουσιαστικά καταρρεύσει και η χώρα βιώνει τη μεγαλύτερη ανθρωπιστική κρίση παγκοσμίως.
Το Χαρτούμ και οι περιοχές ανατολικά του Νείλου ελέγχονται κυρίως από τις Σουδανικές Ένοπλες Δυνάμεις (SAF) του στρατηγού Άμπντελ Φατάχ αλ-Μπουρχάν, ενώ το δυτικό τμήμα της χώρας βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό υπό τον έλεγχο των παραστρατιωτικών Δυνάμεων Ταχείας Υποστήριξης (RSF) του στρατηγού Μοχάμεντ Χαμντάν Ντάγκαλο, γνωστού ως Χεμεντί.
Τον Ιούνιο, η κυβέρνηση Τραμπ συγκάλεσε το σχήμα «Quad» —Αίγυπτο, Σαουδική Αραβία, ΗΑΕ και ΗΠΑ— με στόχο μια κοινή πορεία προς την ειρήνη. Οι τέσσερις δεν είναι ουδέτεροι διαμεσολαβητές: Κάιρο και Ριάντ στηρίζουν τις SAF, ενώ τα Εμιράτα κατηγορούνται ότι στηρίζουν τις RSF. Η προσδοκία ήταν ότι μια ισχυρή συμφωνία μεταξύ τους θα μπορούσε να επιβάλει κατάπαυση του πυρός.
Ωστόσο, η πρωτοβουλία γρήγορα βάλτωσε. Τον Σεπτέμβριο ανακοινώθηκε σχέδιο για εκεχειρία, ανθρωπιστική πρόσβαση και πολιτική διαδικασία προς πολιτική διακυβέρνηση. Έναν μήνα αργότερα, καθώς η εφαρμογή καθυστερούσε, οι RSF εξαπέλυσαν τη φονικότερη επίθεση του πολέμου: μετά από 18 μήνες πολιορκίας, κατέλαβαν την πόλη Ελ Φάσερ στο Νταρφούρ, σκοτώνοντας τουλάχιστον 7.000 ανθρώπους, κυρίως αμάχους, ενώ δεκάδες χιλιάδες παραμένουν αγνοούμενοι. Οι εικόνες βασανιστηρίων και εκτελέσεων που ανάρτησαν οι ίδιοι οι μαχητές προκάλεσαν παγκόσμια αγανάκτηση, χωρίς όμως να ανακόψουν τη βία.
Σήμερα, οι RSF απειλούν την πόλη Ελ Ομπέιντ στο Βόρειο Κορντοφάν και πλήττουν πολιτικούς στόχους, ακόμη και νηπιαγωγεία. Ταυτόχρονα, και οι δύο πλευρές συνεχίζουν να εξοπλίζονται από εξωτερικούς υποστηρικτές. Παρατηρητές καταγράφουν αύξηση στρατιωτικών πτήσεων προς αεροδρόμια υπό έλεγχο των RSF, χρήση κινεζικής τεχνολογίας drones και παρουσία Κολομβιανών μισθοφόρων, με τις διαδρομές ανεφοδιασμού να οδηγούν στα ΗΑΕ. Από την άλλη πλευρά, Αίγυπτος και Τουρκία ενισχύουν τις SAF.
Όσο παρατείνεται ο πόλεμος, τόσο αυξάνεται ο κίνδυνος περιφερειακής ανάφλεξης. Οι γραμμές ανεφοδιασμού των RSF περνούν από Τσαντ, Λιβύη, Σομαλία και Νότιο Σουδάν, ενώ οι συγκρούσεις επηρεάζουν ήδη τις ισορροπίες σε Αιθιοπία και Ερυθραία. Μετακινήσεις ενόπλων ομάδων και διεκδικήσεις γης πέρα από τα σύνορα δείχνουν ότι ο πόλεμος ξεφεύγει από το εθνικό πλαίσιο.
Κομβικό και αμφιλεγόμενο παραμένει το αποτύπωμα των ΗΑΕ. Παρότι αρνούνται ότι εξοπλίζουν τις RSF, πληθαίνουν τα στοιχεία που δείχνουν το αντίθετο, γεγονός που δυσκολεύει κάθε σοβαρή διαπραγμάτευση. Αναλυτές αποδίδουν τη στάση του Αμπού Ντάμπι τόσο στη στενή σχέση του προέδρου Μοχάμεντ μπιν Ζαγέντ με τον Χεμεντί όσο και στον ευρύτερο ανταγωνισμό με τη Σαουδική Αραβία για επιρροή στην Ερυθρά Θάλασσα και στο Κέρας της Αφρικής — έναν ανταγωνισμό που παίζεται ταυτόχρονα σε Υεμένη, Λιβύη, Συρία και Σουδάν.
Η αποτυχία έγκαιρης και υψηλού επιπέδου αμερικανικής πίεσης προς τα Εμιράτα θεωρείται από πολλούς καθοριστική. Όταν το Quad ετοιμαζόταν να ανακοινώσει συμφωνία, ο Μπουρχάν υπαναχώρησε, φοβούμενος εσωτερικές αντιδράσεις στο στρατόπεδό του, και οι RSF εκμεταλλεύτηκαν το κενό για να επιτεθούν στο Ελ Φάσερ. Δημόσιες δηλώσεις αντί για παρασκηνιακές πιέσεις φέρεται να δυσκόλεψαν ακόμη περισσότερο έναν συμβιβασμό.
Παράλληλα, το μέτωπο της Ερυθράς Θάλασσας προσθέτει γεωστρατηγικό βάρος: η περιοχή έχει μετατραπεί σε πεδίο ανταγωνισμού για ναυτικές βάσεις και λιμάνια, με παρουσία ΗΠΑ, Γαλλίας, Κίνας, ΗΑΕ και Τουρκίας. Η αναγνώριση της Σομαλιλάνδης από το Ισραήλ, με τη μεσολάβηση των ΗΑΕ, εντείνει τις αντιπαραθέσεις με Αίγυπτο, Σαουδική Αραβία και Τουρκία.
Καθώς ο πόλεμος συμπληρώνει σχεδόν 1.000 ημέρες, δεκάδες χιλιάδες έχουν σκοτωθεί, ο μισός πληθυσμός χρειάζεται επισιτιστική βοήθεια και το ένα τέταρτο έχει εκτοπιστεί. Η οικονομία έχει καταρρεύσει και ολόκληρες πόλεις έχουν ισοπεδωθεί. Πίσω από την καταστροφή, όμως, βρίσκονται σε μεγάλο βαθμό ανταγωνισμοί περιφερειακών δυνάμεων, με το Σουδάν να κινδυνεύει να καταλήξει προτεκτοράτο συμφερόντων του Κόλπου.
Η σύγκρουση αποκαλύπτει ότι στο Κέρας της Αφρικής δεν υπάρχουν πια «τοπικοί» πόλεμοι. Οι λύσεις δεν μπορούν να προκύψουν μόνο από εσωτερικές συμφωνίες, αλλά απαιτούν περιφερειακή —ακόμη και παγκόσμια— διαπραγμάτευση. Παρά τις προσπάθειες Ουάσιγκτον και Ριάντ για εκεχειρία, τα βασικά εμπόδια παραμένουν: η έλλειψη συνοχής στο στρατόπεδο του Μπουρχάν και η απροθυμία των εξωτερικών υποστηρικτών να περιορίσουν τους συμμάχους τους.
Ο ΟΗΕ και η Αφρικανική Ένωση, που παλαιότερα είχαν καθοριστικό ρόλο, σήμερα βρίσκονται στο περιθώριο. Ωστόσο, πολλοί εκτιμούν ότι χωρίς διεθνή ειρηνευτική δύναμη για την επιτήρηση εκεχειρίας και την προστασία αμάχων, καμία συμφωνία δεν θα είναι βιώσιμη. Η επαναφορά αφρικανικών ειρηνευτικών αποστολών θα μπορούσε να περιορίσει την επιρροή των εξωτερικών «πατρώνων» και να δώσει στους Σουδανούς πραγματική ευκαιρία επιστροφής σε πολιτική διακυβέρνηση.
Το Σουδάν εξελίσσεται έτσι σε δοκιμασία για τη διεθνή διπλωματία: αν μπορεί ακόμη να επιβληθεί ειρήνη σε πολέμους που δεν έχουν πλέον σύνορα, αλλά τροφοδοτούνται από διακρατικά δίκτυα ισχύος, χρήματος και όπλων. Το αν θα υπάρξει πολιτική βούληση για μια τέτοια λύση παραμένει ανοιχτό — με το κόστος της αποτυχίας να το πληρώνει, καθημερινά, ο άμαχος πληθυσμός.