Οι πιο σοβαρές απειλές ασφάλειας του 21ου αιώνα δεν προαναγγέλλονται πια με στρατεύματα ή δοκιμές πυραύλων. Εμφανίζονται αθόρυβα, ως αλγόριθμοι, σύνολα δεδομένων και γραμμές κώδικα που υπόσχονται πρόοδο, αλλά κρύβουν και τον κίνδυνο κατάχρησης.
Σε αυτό ακριβώς το σημείο τέμνονται η τεχνητή νοημοσύνη και οι βιοεπιστήμες: ένας τομέας που προβάλλεται ως επανάσταση για την ιατρική και τη δημόσια υγεία, ενώ ταυτόχρονα αποκαλύπτει μια βαθιά αδυναμία της διεθνούς διακυβέρνησης. Ο κόσμος διαχειρίζεται τις βιολογικές απειλές, αλλά η στρατηγική πληροφόρηση παραμένει αργή, περιορισμένη και εγκλωβισμένη στο κράτος.
Ο πυρήνας του προβλήματος είναι η κλασική «διπλή χρήση», σήμερα όμως ενισχυμένη σε ταχύτητα και κλίμακα. Με την ΤΝ, η βιολογία μετατρέπεται από πειραματική σε προγνωστική επιστήμη. Υπολογιστικές αναλύσεις που απαιτούσαν χρόνια εργαστηριακής δουλειάς εκτελούνται πλέον σε ελάχιστο χρόνο: από τη συμπεριφορά πρωτεϊνών και την εξέλιξη παθογόνων έως τον εντοπισμό μοριακών «αδύναμων κρίκων». Η πρόοδος αυτή έσωσε ζωές και επιτάχυνε την καινοτομία. Παράλληλα, όμως, αφαίρεσε φραγμούς που περιόριζαν την κατάχρηση, καθιστώντας τις δυνατότητες πιο εύκολες, κινητές και δυσδιάκριτες.
Ο ΟΗΕ δεν αγνοεί τον βιολογικό κίνδυνο. Η Σύμβαση για τα Βιολογικά Όπλα παραμένει ο ακρογωνιαίος λίθος της παγκόσμιας πρόληψης. Όμως σχεδιάστηκε για έναν κόσμο απτών απειλών: εργαστήρια, αποθήκες και κρατικά προγράμματα. Ρυθμίζει τα αποτελέσματα, όχι τα μέσα. Οι αλγόριθμοι δεν παραβιάζουν συνθήκες, τα ανοικτά μοντέλα δεν επιθεωρούνται και οι ιδιωτικές πλατφόρμες διαφεύγουν της παραδοσιακής λογικής επαλήθευσης. Έτσι, διαμορφώνεται μια γκρίζα ζώνη: δυνατότητες νόμιμες τεχνικά, υπαρκτές στρατηγικά και ανεξέλεγκτες θεσμικά.
Δεν πρόκειται μόνο για νομικό κενό, αλλά και για ιδεολογικό. Η Σύμβαση προϋποθέτει ότι ο κίνδυνος αρχίζει με την κακόβουλη πρόθεση. Η ΤΝ ανατρέπει αυτή τη λογική, μετατρέποντας την ίδια τη δυνατότητα σε στρατηγικό παράγοντα. Η πρόθεση γίνεται δυσκολότερο να ανιχνευθεί και ευκολότερο να υλοποιηθεί, όσο τα εργαλεία σχεδιασμού και βελτιστοποίησης βιολογικών συστημάτων διαχέονται. Η αποτροπή, βασισμένη στην απόδοση ευθύνης και τα αντίποινα, αποδυναμώνεται.
Άλλοι διεθνείς μηχανισμοί επιχειρούν να καλύψουν το κενό, με περιορισμένη όμως εμβέλεια. Οι κατευθυντήριες γραμμές της UNESCO για την ηθική της ΤΝ εστιάζουν στη διαφάνεια, τον ανθρώπινο έλεγχο και τη δικαιοσύνη—αναγκαία στοιχεία κοινωνικής εμπιστοσύνης, όχι όμως βιοασφάλειας. Αντιμετωπίζουν την ΤΝ ως κοινωνικό, όχι στρατηγικό κίνδυνο. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας επικεντρώνεται στην επιτήρηση και την ετοιμότητα—μέτρα κρίσιμα, αλλά κατεξοχήν αντιδραστικά.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα της υστέρησης είναι η διεθνής αντίδραση στις εξελίξεις της υπολογιστικής βιολογίας. Η επιτυχία συστημάτων ΤΝ στην πρόβλεψη της δομής πρωτεϊνών χαιρετίστηκε δικαίως ως ορόσημο. Τα εργαλεία διατέθηκαν ανοιχτά και ενσωματώθηκαν άμεσα στην παγκόσμια ερευνητική υποδομή. Η πρόοδος ταυτίστηκε με την ανοικτότητα. Εκείνο που δεν συζητήθηκε επαρκώς ήταν αν η έκθεση χωρίς δικλίδες ασφαλείας μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο. Καμία δομή του ΟΗΕ δεν κλήθηκε να αξιολογήσει τις επιπτώσεις στο περιβάλλον βιολογικής απειλής.
Το πρόβλημα είναι δομικό: η παγκόσμια διακυβέρνηση οργανώνεται σε τομείς, ενώ ο κίνδυνος βρίσκεται στις διασταυρώσεις. Ο έλεγχος εξοπλισμών ρυθμίζει όπλα, οι ρυθμιστές ΤΝ την ευθύνη, οι υγειονομικοί θεσμοί τις επιδημίες. Η διττή χρήση ΤΝ στη βιολογία αφορά όλους και κανέναν ταυτόχρονα. Το αποτέλεσμα είναι κατακερματισμός χωρίς ενιαίο κέντρο βάρους.
Μέσα σε αυτή τη διάσπαση, ωστόσο, αναδύονται ευκαιρίες. Πρώτον, η στροφή προς τη διακυβέρνηση βάσει κινδύνου. Αντί για οριζόντιες απαγορεύσεις, τέτοιες προσεγγίσεις διακρίνουν μεταξύ συνηθισμένων εφαρμογών και εργαλείων υψηλού αντικτύπου, ευθυγραμμισμένες με την αρχή της αναλογικότητας. Δεύτερον, η δημιουργία κανόνων συμπεριφοράς: όπως οι διεθνείς νόρμες προηγήθηκαν των μηχανισμών επαλήθευσης στα χημικά και βιολογικά όπλα, έτσι μπορούν να αναπτυχθούν πρότυπα υπεύθυνης χρήσης ΤΝ στις βιοεπιστήμες—από τον περιορισμό δημοσίευσης «οδηγιών ενεργοποίησης» έως θεσμικές αξιολογήσεις υψηλού ρίσκου και ενσωμάτωση της βιοασφάλειας στην ερευνητική κουλτούρα.
Τρίτον, μια μετατόπιση από τον έλεγχο στην ανθεκτικότητα: σύνδεση της διακυβέρνησης ΤΝ με την παγκόσμια υγειονομική ασφάλεια, την ετοιμότητα για πανδημίες και την έγκαιρη προειδοποίηση. Ιδίως για τον Παγκόσμιο Νότο, αυτή η προσέγγιση μιλά τη γλώσσα της συλλογικής προστασίας, όχι των αφηρημένων περιορισμών.
Το μεγαλύτερο κενό παραμένει θεσμικό. Κανένας οργανισμός του ΟΗΕ δεν διαθέτει σαφή εντολή να ρυθμίσει ολιστικά τη σύγκλιση ΤΝ, βιολογίας και ασφάλειας. Η λογοδοσία είναι θολή, ο συντονισμός αποσπασματικός. Καθώς οι δυνατότητες της ΤΝ εξελίσσονται, το κόστος αυτής της αδράνειας θα αυξηθεί.
Ο βιολογικός κίνδυνος που ενισχύεται από την ΤΝ δεν θα εκδηλωθεί θεαματικά. Θα συσσωρευτεί αθόρυβα, διαβρώνοντας άμυνες και πολλαπλασιάζοντας εξειδικευμένες δυνατότητες. Όταν ξεπεραστούν τα όρια, η αποκατάσταση θα είναι δυσκολότερη από την πρόληψη σήμερα. Το ερώτημα δεν είναι αν η ΤΝ χρειάζεται ρύθμιση—αυτό είναι δεδομένο. Είναι αν οι παγκόσμιοι θεσμοί μπορούν να κινηθούν αρκετά γρήγορα για να ελέγξουν το εφικτό, όχι τους φόβους του παρελθόντος. Σε έναν κόσμο όπου η ίδια η νοημοσύνη αποτελεί στρατηγικό πόρο, η διακυβέρνηση δεν μπορεί να παραμένει τυφλή στο αόρατο.