Η Κίνα κάνει ένα προσεκτικά ισορροπημένο διπλωματικό βήμα στη διαμάχη για το Μεγάλο Φράγμα της Αιθιοπικής Αναγέννησης (GERD), αναγνωρίζοντας το δικαίωμα της Αιγύπτου να προστατεύει την υδάτινη και επισιτιστική της ασφάλεια.
Η τοποθέτηση του Πεκίνου δεν συνιστά απόρριψη του αιθιοπικού έργου, ενισχύει όμως τη διεθνή προβολή των θέσεων του Καΐρου και στέλνει μήνυμα στην Αντίς Αμπέμπα ότι η κινεζική στήριξη δεν αποτελεί λευκή επιταγή.
Σε κοινή δήλωση που εκδόθηκε κατά την επίσκεψη του προέδρου της Κίνας Σι Τζινπίνγκ στην Αίγυπτο, το Πεκίνο και το Κάιρο υπογράμμισαν τη ζωτική σημασία του Νείλου για την Αίγυπτο και αναγνώρισαν το δικαίωμά της να διασφαλίζει την υδάτινη και επισιτιστική της ασφάλεια, καθώς και τα αναπτυξιακά της συμφέροντα. Παράλληλα, κάλεσαν όλα τα κράτη της λεκάνης του Νείλου να τηρούν το διεθνές δίκαιο και την αρχή της αποφυγής πρόκλησης βλάβης.
Παρότι στην ανακοίνωση δεν κατονομάζονται ούτε η Αιθιοπία ούτε το GERD, η σύνδεση με τη συγκεκριμένη διαμάχη είναι σαφής. Η αρχή της αποφυγής σημαντικής διασυνοριακής βλάβης αποτελεί άλλωστε βασικό επιχείρημα της Αιγύπτου στις διαπραγματεύσεις για την πλήρωση και τη λειτουργία του φράγματος.
Η προσεκτική στάση του Πεκίνου
Η κινεζική θέση δεν σηματοδοτεί αλλαγή στρατοπέδου, αλλά περισσότερο μια προσπάθεια διατήρησης ισορροπιών. Το Πεκίνο διατηρεί στενές σχέσεις τόσο με την Αίγυπτο όσο και με την Αιθιοπία και το Σουδάν, ενώ έχει διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη των αιθιοπικών υποδομών και του ηλεκτρικού δικτύου.
Κινεζικές εταιρείες έχουν συμμετάσχει σε τμήματα της κατασκευής του φράγματος, ενώ κινεζική χρηματοδότηση έχει συμβάλει στην ανάπτυξη υποδομών μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας που συνδέονται με τις ενεργειακές φιλοδοξίες της Αιθιοπίας.
Ωστόσο, το Πεκίνο έχει αποφύγει διαχρονικά να ταχθεί ανοιχτά υπέρ μονομερών ενεργειών οποιασδήποτε πλευράς. Ήδη από τις συζητήσεις στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ το 2021, η Κίνα είχε καλέσει Αίγυπτο, Αιθιοπία και Σουδάν να επιστρέψουν στον διάλογο και να αναζητήσουν κοινά αποδεκτή λύση.
Η προσέγγιση αυτή αντανακλά τη γενικότερη κινεζική διπλωματική γραμμή, που δίνει έμφαση στην κυριαρχία των κρατών, στις διαπραγματεύσεις και στη μη παρέμβαση. Παράλληλα, επιτρέπει στο Πεκίνο να προστατεύει τα σημαντικά οικονομικά και γεωπολιτικά του συμφέροντα στην περιοχή.
Κέρδος για το Κάιρο, μεγαλύτερη πίεση για την Αντίς Αμπέμπα
Για την Αίγυπτο, η κινεζική τοποθέτηση αποτελεί σημαντική διπλωματική επιτυχία. Το Κάιρο επιδιώκει εδώ και χρόνια να παρουσιάσει τον Νείλο όχι απλώς ως πηγή ανάπτυξης, αλλά ως ζήτημα ζωτικής σημασίας για την εθνική του ασφάλεια.
Η αναφορά της Κίνας στη σύνδεση μεταξύ υδάτινης ασφάλειας, επισιτιστικής επάρκειας και ανάπτυξης ενισχύει αυτή την επιχειρηματολογία και δίνει στην Αίγυπτο ένα επιπλέον διπλωματικό εργαλείο στις διεθνείς επαφές της.
Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει η αναφορά στην υποχρέωση των κρατών να μην προκαλούν σημαντική διασυνοριακή ζημιά. Το διεθνές δίκαιο για τα κοινά υδάτινα συστήματα προβλέπει αφενός την ισότιμη και λογική αξιοποίηση των υδάτων και αφετέρου την υποχρέωση των κρατών να λαμβάνουν μέτρα για τον περιορισμό σοβαρών επιπτώσεων σε άλλα κράτη.
Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι η διακοπή της αιθιοπικής ανάπτυξης, αλλά η δημιουργία συγκεκριμένων κανόνων για τη λειτουργία του φράγματος, ιδιαίτερα σε περιόδους παρατεταμένης ξηρασίας.
Το μήνυμα προς την Αιθιοπία
Η Αντίς Αμπέμπα δεν έχει λόγο να αντιμετωπίσει την κινεζική δήλωση ως πλήρη ευθυγράμμιση με το Κάιρο. Η Αιθιοπία εξακολουθεί να έχει ισχυρά επιχειρήματα υπέρ του δικαιώματός της να αξιοποιήσει τους υδάτινους πόρους της για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας και την οικονομική ανάπτυξη.
Το GERD αποτελεί για την Αιθιοπία σύμβολο εθνικής κυριαρχίας και ανάπτυξης, ενώ η χώρα υπογραμμίζει ότι ο Μπλε Νείλος πηγάζει από το έδαφός της και ότι μεγάλα τμήματα του πληθυσμού της εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν προβλήματα πρόσβασης σε αξιόπιστη ηλεκτροδότηση.
Παράλληλα, όμως, η ολοκλήρωση του φράγματος δεν τερματίζει τη διαμάχη. Η μακροπρόθεσμη σταθερότητα θα εξαρτηθεί από τους κανόνες λειτουργίας του σε περιόδους ξηρασίας, την ανταλλαγή υδρολογικών δεδομένων, τον συντονισμό των εκροών με τις υποδομές του Σουδάν και τη διαχείριση έκτακτων καταστάσεων.
Μια πιο ευέλικτη αιθιοπική στάση θα μπορούσε να συνδυάσει την υπεράσπιση του δικαιώματος παραγωγής ενέργειας με ένα ενισχυμένο τεχνικό πλαίσιο συνεργασίας μεταξύ Αιγύπτου, Αιθιοπίας και Σουδάν.
Γιατί ενδιαφέρει τόσο την Κίνα
Η στάση του Πεκίνου δεν καθορίζεται μόνο από το ίδιο το φράγμα. Η Αίγυπτος ελέγχει τη Διώρυγα του Σουέζ, έναν από τους σημαντικότερους εμπορικούς διαύλους παγκοσμίως και κρίσιμο σύνδεσμο μεταξύ Ασίας, Ευρώπης και Αφρικής.
Την ίδια στιγμή, η Αιθιοπία αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους εταίρους της Κίνας στο Κέρας της Αφρικής, έχοντας προσελκύσει μεγάλες κινεζικές επενδύσεις σε υποδομές. Το Σουδάν, παρά τον εμφύλιο πόλεμο, παραμένει κρίσιμο για την ασφάλεια στην Ερυθρά Θάλασσα και τις περιφερειακές ισορροπίες.
Το Πεκίνο, επομένως, έχει κάθε λόγο να αποτρέψει μια εξέλιξη που θα οδηγούσε σε σοβαρή ρήξη με οποιαδήποτε από τις τρεις χώρες.
Η προσεκτική διατύπωση της κινεζικής ανακοίνωσης εξυπηρετεί ακριβώς αυτόν τον στόχο: αναγνωρίζει τις ανησυχίες της Αιγύπτου, επικαλείται το διεθνές δίκαιο, αλλά αποφεύγει να αποδώσει ευθύνες στην Αιθιοπία ή να προτείνει συγκεκριμένη λύση.
Από τις δηλώσεις στην ουσιαστική διαπραγμάτευση
Το κρίσιμο ερώτημα πλέον είναι αν η κινεζική παρέμβαση θα οδηγήσει σε πραγματική διπλωματική κινητικότητα. Αυτό θα συμβεί μόνο εφόσον οι δύο βασικές πλευρές αποφύγουν να ερμηνεύσουν τη δήλωση ως δικαίωση της δικής τους θέσης.
Η Αίγυπτος χρειάζεται εγγυήσεις για την ασφάλεια των υδάτινων πόρων της, η Αιθιοπία χρειάζεται χώρο για την ενεργειακή και οικονομική της ανάπτυξη, ενώ το Σουδάν έχει τα δικά του ζωτικά συμφέροντα ως χώρα που βρίσκεται επίσης κατά μήκος του Νείλου.
Μια βιώσιμη συμφωνία θα πρέπει να επικεντρωθεί σε πρακτικούς κανόνες: διαχείριση περιόδων ξηρασίας, έγκαιρη ανταλλαγή δεδομένων, μηχανισμούς διαβούλευσης και διαδικασίες αντιμετώπισης έκτακτων περιστάσεων.
Η Αφρικανική Ένωση θα μπορούσε να αποτελέσει το βασικό θεσμικό πλαίσιο για μια τέτοια προσπάθεια, με τις εξωτερικές δυνάμεις να παρέχουν τεχνική και διπλωματική υποστήριξη χωρίς να επιχειρούν να επιβάλουν λύση.
Η τελευταία κινεζική τοποθέτηση, επομένως, αποτελεί περισσότερο προειδοποίηση και ευκαιρία παρά οριστική επιλογή στρατοπέδου. Ενισχύει τη θέση της Αιγύπτου, αυξάνει τη διπλωματική πίεση προς την Αιθιοπία, αλλά ταυτόχρονα αφήνει ανοιχτό τον δρόμο για διαπραγματεύσεις.
Το GERD παραμένει ένα από τα πιο ευαίσθητα γεωπολιτικά ζητήματα της Αφρικής και η κινεζική παρέμβαση δείχνει ότι η διαμάχη για τον Νείλο αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη διεθνή διάσταση.