Οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες προετοιμάζονται παρασκηνιακά για το ενδεχόμενο μιας μεγάλης υβριδικής επίθεσης με πολλούς νεκρούς, εξετάζοντας πώς θα πρέπει να αντιδράσει η Ευρωπαϊκή Ένωση σε ένα τέτοιο σενάριο.
Σύμφωνα με πέντε διπλωμάτες και αξιωματούχους της ΕΕ, το ενδεχόμενο μιας σοβαρής επίθεσης με βαριές ανθρώπινες απώλειες θεωρείται ολοένα και πιο πιθανό. Την ίδια ώρα, όμως, η προετοιμασία αναδεικνύει τις διαφωνίες στο εσωτερικό της Ένωσης σχετικά με το πόσο ενεργό ρόλο θα πρέπει να αναλάβει η ΕΕ στον τομέα της ασφάλειας και πού αρχίζει ο κίνδυνος επικάλυψης με τις αρμοδιότητες του ΝΑΤΟ.
Τις τελευταίες εβδομάδες, οι πρεσβευτές των 27 κρατών-μελών έχουν συζητήσει σχετικά σενάρια σε συνεδριάσεις «περιορισμένης σύνθεσης», χωρίς τηλέφωνα και χωρίς συνεργάτες.
Σύμφωνα με διπλωμάτες και αξιωματούχους που μίλησαν υπό καθεστώς ανωνυμίας λόγω του εμπιστευτικού χαρακτήρα των συνομιλιών, οι συζητήσεις εντάθηκαν μετά τον εντοπισμό, τον Αύγουστο, drone φορτωμένου με εκρηκτικά στο αεροδρόμιο της Λειψίας στη Γερμανία.
Σενάρια για επιθέσεις με μεγάλο αριθμό θυμάτων
Η ΕΕ εξετάζει εδώ και χρόνια σενάρια υβριδικών απειλών και έχει ήδη δημιουργήσει σχετική «εργαλειοθήκη» για τον συντονισμό της αντίδρασης σε κυβερνοεπιθέσεις, παρεμβάσεις σε εκλογές και πράξεις δολιοφθοράς.
Οι τελευταίες συζητήσεις, ωστόσο, έχουν διαφορετικό βάρος, καθώς επικεντρώνονται πλέον στο ενδεχόμενο πολύ σοβαρότερων επιθέσεων, οι οποίες θα μπορούσαν να προκαλέσουν μεγάλο αριθμό θυμάτων.
Δύο διπλωμάτες ανέφεραν ότι συνάντηση των πρεσβευτών της ΕΕ την περασμένη Τετάρτη ήταν αφιερωμένη ειδικά σε τέτοια σενάρια.
Από την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία, η Ευρωπαϊκή Ένωση υποστηρίζει ότι η Μόσχα έχει εντείνει την εκστρατεία κυβερνοεπιθέσεων, δολιοφθορών και άλλων μυστικών επιχειρήσεων σε ευρωπαϊκό έδαφος.
«Οι δημοκρατίες της Ευρώπης βρίσκονται αντιμέτωπες με ολοένα αυξανόμενες απειλές», δήλωσε στο Politico ο Ευρωπαίος επίτροπος Δικαιοσύνης Μάικλ ΜακΓκραθ, τονίζοντας ότι η ΕΕ ενισχύει τις δυνατότητές της για πρόβλεψη και εντοπισμό απειλών, καθώς και τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης.
Σχέδια για ομάδες άμεσης αντίδρασης
Οι συζητήσεις μεταξύ Ευρωπαίων διπλωματών και υπουργών επικεντρώνονται, σύμφωνα με αξιωματούχο της ΕΕ, σε συγκεκριμένες επιλογές για την αντιμετώπιση μιας μεγάλης κρίσης.
Μεταξύ αυτών εξετάζονται η αποστολή ομάδων άμεσης αντίδρασης, η ταχεία αποδέσμευση ευρωπαϊκών κονδυλίων για τη στήριξη του κράτους που θα έχει δεχθεί το πλήγμα, καθώς και ο τρόπος με τον οποίο οι επικεφαλής των ευρωπαϊκών θεσμών θα πρέπει να επικοινωνήσουν δημόσια μια τέτοια εξέλιξη.
«Πρέπει να είμαστε προετοιμασμένοι για κάτι σοβαρό», δήλωσε ανώτερος διπλωμάτης της ΕΕ, προσθέτοντας ότι το περιστατικό στη Λειψία έδειξε πως ένα εξαιρετικά σοβαρό συμβάν με πολλαπλές ανθρώπινες απώλειες δεν μπορεί πλέον να αποκλειστεί.
Ακόμη πιο έντονη ήταν η προειδοποίηση δεύτερου Ευρωπαίου αξιωματούχου, ο οποίος υποστήριξε ότι, με δεδομένο το εύρος και την κλίμακα των ενεργειών που αποδίδονται στη Ρωσία, «αργά ή γρήγορα θα υπάρξουν θύματα».
«Αν υπάρξουν νεκροί, η πίεση για αντίδραση θα είναι τεράστια»
Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται πλέον αντιμέτωπη με σχεδόν καθημερινές αναφορές για λεγόμενες υβριδικές επιθέσεις, όρο που χρησιμοποιούν τόσο η ΕΕ όσο και το ΝΑΤΟ για ενέργειες που θεωρούνται υπονομευτικές, χωρίς ωστόσο να φτάνουν στο επίπεδο μιας άμεσης πολεμικής ενέργειας.
Την Τρίτη, αρκετοί ναυτικοί κηρύχθηκαν αγνοούμενοι μετά τη βύθιση του πλοίου τους από drones στη Μαύρη Θάλασσα, σύμφωνα με Βούλγαρους αξιωματούχους.
Είχαν προηγηθεί το περιστατικό στο αεροδρόμιο της Λειψίας, ύποπτη πυρκαγιά σε πολωνικό επίγειο σταθμό που εξυπηρετεί επικοινωνίες μέσω Starlink, καθώς και σχέδιο τοποθέτησης εμπρηστικών μηχανισμών σε εμπορικούς κόμβους μεταφορών σε χώρες της ΕΕ και στο Ηνωμένο Βασίλειο.
«Κάποια στιγμή, είτε σκόπιμα είτε κατά λάθος, αυτό θα συμβεί», προειδοποίησε η Τέγια Τίλικαϊνεν, διευθύντρια του Ευρωπαϊκού Κέντρου Αριστείας για την Αντιμετώπιση Υβριδικών Απειλών, αναφερόμενη στο ενδεχόμενο να υπάρξουν ανθρώπινες απώλειες.
Εάν πολίτες κρατών-μελών της ΕΕ ή του ΝΑΤΟ σκοτωθούν σε περιστατικό που θα εκληφθεί ως επίθεση, η πίεση προς τους δύο οργανισμούς για αντίδραση αναμένεται να είναι τεράστια.
Διπλωμάτης του ΝΑΤΟ ανέφερε χαρακτηριστικά ότι υπάρχει έντονος φόβος πως κάποια στιγμή θα χαθεί η ζωή πολίτη συμμαχικής χώρας και ότι τότε η πίεση για δράση θα είναι «πολύ μεγάλη».
Το κρίσιμο ερώτημα: ΕΕ ή ΝΑΤΟ;
Οι προετοιμασίες στις Βρυξέλλες προκαλούν, ωστόσο, αντιδράσεις σε ορισμένες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, οι οποίες εκφράζουν ανησυχίες ότι η ΕΕ κινδυνεύει να υπερβεί τον ρόλο της στον τομέα της ασφάλειας και να επικαλύψει αρμοδιότητες του ΝΑΤΟ.
Η Οάνα Λουνγκέσκου, πρώην εκπρόσωπος του ΝΑΤΟ και διακεκριμένη ερευνήτρια στο RUSI, προειδοποίησε ότι η επικάλυψη αρμοδιοτήτων μπορεί να προκαλέσει σύγχυση και να καθυστερήσει κρίσιμες αποφάσεις.
Όπως επισήμανε, σε μια μεγάλη κρίση ο χρόνος αποτελεί καθοριστικό παράγοντα και τυχόν ασάφεια σχετικά με το ποιος έχει την ευθύνη αντίδρασης θα μπορούσε να έχει σοβαρές συνέπειες.
Φόβοι για διαρροές ευαίσθητων πληροφοριών
Πρόσθετο πρόβλημα αποτελεί η έλλειψη ασφαλών επικοινωνιών εντός της ΕΕ, αλλά και η καχυποψία ορισμένων κυβερνήσεων ότι ευαίσθητες πληροφορίες που ανταλλάσσονται στις συναντήσεις των πρεσβευτών μπορεί να διαρρεύσουν.
Οι ανησυχίες αυτές ενισχύθηκαν από αναφορές σύμφωνα με τις οποίες πρώην υπουργός Εξωτερικών της Ουγγαρίας είχε μεταφέρει στον Ρώσο ομόλογό του το περιεχόμενο συνομιλιών μεταξύ Ευρωπαίων ηγετών.
«Η κυβέρνησή μου είναι πολύ επιφυλακτική ως προς την ανταλλαγή ευαίσθητων πληροφοριών στην Coreper ή ακόμη και στην αίθουσα όπου συνεδριάζουν οι ηγέτες», ανέφερε διπλωμάτης χώρας της ανατολικής πτέρυγας, υποστηρίζοντας ότι οι πληροφορίες είτε καταλήγουν στα μέσα ενημέρωσης είτε «πηγαίνουν κατευθείαν στη Μόσχα».
Το σχέδιο φον ντερ Λάιεν για νέο πρωτόκολλο ασφαλείας
Οι συζητήσεις συμπίπτουν με την προσπάθεια της προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν να ενισχύσει τον ρόλο της ΕΕ στον τομέα της ασφάλειας.
Στην τελευταία ομιλία της για την Κατάσταση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η φον ντερ Λάιεν πρότεινε τη δημιουργία ενός «πρωτοκόλλου έκτακτης ανάγκης για την ασφάλεια», ώστε τα κράτη-μέλη να μπορούν να συντονίζουν την αντίδρασή τους σε μια μεγάλη κρίση.
Το πρωτόκολλο, μαζί με την πρόταση για τη δημιουργία ενός «Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Ασφαλείας», αναμένεται να συμπεριληφθεί σε μια νέα «Ευρωπαϊκή Στρατηγική Ασφάλειας», η οποία, σύμφωνα με δύο διπλωμάτες, πρόκειται να παρουσιαστεί στις αρχές Νοεμβρίου.
Αρκετοί διπλωμάτες, ωστόσο, εκφράζουν αντιρρήσεις. Υποστηρίζουν ότι η δημιουργία νέων δομών μπορεί να απαιτήσει μήνες και να οδηγήσει σε ακόμη μεγαλύτερη επικάλυψη μηχανισμών που ήδη υπάρχουν.
Η εναλλακτική του υφιστάμενου μηχανισμού IPCR
Αντί της δημιουργίας νέων σχημάτων, ορισμένα κράτη-μέλη υποστηρίζουν ότι η ΕΕ θα πρέπει να αξιοποιήσει περισσότερο τους υφιστάμενους μηχανισμούς αντιμετώπισης κρίσεων.
Μεταξύ αυτών βρίσκεται ο Ολοκληρωμένος Μηχανισμός Πολιτικής Αντιμετώπισης Κρίσεων (IPCR), ο οποίος δημιουργήθηκε στο πλαίσιο της Συνθήκης της Λισαβόνας και έχει χρησιμοποιηθεί, μεταξύ άλλων, κατά τη διάρκεια της πανδημίας.
Ο IPCR επιτρέπει στη χώρα που ασκεί την εκ περιτροπής προεδρία της ΕΕ, έπειτα από αίτημα κράτους που έχει πληγεί, να συγκαλεί έκτακτες συνεδριάσεις με τη συμμετοχή ειδικών από το ΝΑΤΟ, τον ΟΗΕ ή άλλους διεθνείς οργανισμούς.
Σε περίπτωση μεγάλης υβριδικής επίθεσης, πάντως, η τελική ευθύνη για την επιλογή του τρόπου αντίδρασης εξακολουθεί να ανήκει στο κράτος που έχει δεχθεί το πλήγμα.
Η Γαλλία είχε ενεργοποιήσει το Άρθρο 42.7 της ΕΕ μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις στο Μπατακλάν το 2015, στη μοναδική μέχρι σήμερα περίπτωση κατά την οποία τέθηκε σε εφαρμογή η ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής.
«Ο Πούτιν δεν ενδιαφέρεται ποιο όργανο λαμβάνει τις αποφάσεις»
Για την αποφυγή σύγχυσης σε περίπτωση μιας επίθεσης με πολλούς νεκρούς, η Λουνγκέσκου προτείνει σαφή κατανομή αρμοδιοτήτων ανάμεσα στους δύο οργανισμούς: το ΝΑΤΟ να αναλάβει την ανταλλαγή πληροφοριών και τη στρατιωτική αποτροπή και η ΕΕ να επικεντρωθεί στην πολιτική διαχείριση της κρίσης.
Η Τέγια Τίλικαϊνεν θεωρεί χρήσιμες, εντός συγκεκριμένων ορίων, τις προσπάθειες της ΕΕ να συντονίσει την αντιμετώπιση των υβριδικών επιθέσεων, επισημαίνοντας ωστόσο ότι αυτές δεν μπορούν να υποκαταστήσουν τα μέτρα ανθεκτικότητας που λαμβάνονται σε εθνικό επίπεδο.
Η Λουνγκέσκου υπογράμμισε, τέλος, ότι από την οπτική της Μόσχας η θεσμική διάκριση ανάμεσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση και το ΝΑΤΟ δεν έχει ιδιαίτερη σημασία.
«Ειλικρινά, ο Πούτιν δεν ενδιαφέρεται αν οι αποφάσεις λαμβάνονται στην Coreper II ή στο NAC», ανέφερε, αναφερόμενη αντίστοιχα στις συνεδριάσεις των πρεσβευτών της ΕΕ και στο ανώτατο όργανο λήψης αποφάσεων του ΝΑΤΟ. «Η Μόσχα δεν σκέφτεται με αυτόν τον τρόπο».