Ο πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν, Ιλχάμ Αλίγιεφ, έστειλε σαφές μήνυμα για την ανεξαρτησία της χώρας του και τα όρια της τουρκικής επιρροής, μιλώντας στο 8ο συνέδριο του κυβερνώντος Κόμματος Νέου Αζερμπαϊτζάν, που πραγματοποιήθηκε στις 2 Οκτωβρίου στο Μπακού.
Ο Αλίγιεφ χαρακτήρισε την «ιδεολογική ασφάλεια» εξίσου σημαντική με τη στρατιωτική και οικονομική ασφάλεια, υποστηρίζοντας ότι οι σύγχρονες απειλές μπορούν να μεταφερθούν πέρα από τα σύνορα μέσω του διαδικτύου, των κυβερνοεπιθέσεων και της τεχνητής νοημοσύνης. Παράλληλα, έδωσε έμφαση στην εκπαίδευση και τον πατριωτισμό ως μέσα προστασίας του πολιτικού χώρου του Αζερμπαϊτζάν.
Ιδιαίτερη σημασία είχε η αναφορά του ότι η χώρα δεν χρειάζεται «ξένη βοήθεια ή κηδεμονία», ενώ παράλληλα ζήτησε από άλλα κράτη να μην παρεμβαίνουν στις εσωτερικές της υποθέσεις ούτε να υπαγορεύουν στο Μπακού τον τρόπο με τον οποίο θα οργανώσει το κράτος και την κοινωνία του.
Παρότι ο Αλίγιεφ δεν κατονόμασε την Τουρκία ως πηγή απειλής, οι δηλώσεις του αποκτούν ιδιαίτερο βάρος λόγω των πρόσφατων αντιδράσεων τουρκικών πολιτικών και μέσων ενημέρωσης απέναντι σε ζητήματα εσωτερικής πολιτικής του Αζερμπαϊτζάν, κυρίως αναφορικά με τους περιορισμούς στη χρήση της μαντίλας από μαθήτριες.
Το ζήτημα δοκιμάζει εκ νέου το γνωστό δόγμα «ένα έθνος, δύο κράτη», που περιγράφει τη στενή σχέση Άγκυρας και Μπακού. Η στρατηγική συνεργασία των δύο χωρών παραμένει ισχυρή, ωστόσο η συγκεκριμένη αντιπαράθεση αναδεικνύει το ερώτημα μέχρι πού μπορεί να φτάνει η επιρροή της μιας πλευράς στις εσωτερικές επιλογές της άλλης.
Η Διακήρυξη της Σούσα του 2021 προβλέπει εκτεταμένη συνεργασία μεταξύ Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν, αλλά ταυτόχρονα υπογραμμίζει τον σεβασμό στην κυριαρχία και τη μη παρέμβαση στις εσωτερικές υποθέσεις. Με αυτό το δεδομένο, το μήνυμα του Αλίγιεφ μπορεί να ερμηνευθεί ως προσπάθεια να διαχωρίσει τη στενή συμμαχία από οποιαδήποτε αντίληψη περί τουρκικής πολιτικής εποπτείας.
Αναλυτές εκτιμούν ότι το Μπακού δεν επιδιώκει ρήξη με την Άγκυρα, αλλά μια διαφορετική ισορροπία στη μεταξύ τους σχέση. Το Αζερμπαϊτζάν εξακολουθεί να στηρίζεται στην Τουρκία σε τομείς όπως η άμυνα, η ενέργεια, οι μεταφορές και η περιφερειακή διπλωματία, επιδιώκει όμως ταυτόχρονα να καταστήσει σαφές ότι οι τελικές αποφάσεις για την εσωτερική και εξωτερική πολιτική ανήκουν αποκλειστικά στο ίδιο.
Στο επίκεντρο βρίσκεται και η διαφορετική προσέγγιση των δύο χωρών απέναντι στο Ισραήλ. Η Τουρκία έχει υιοθετήσει ιδιαίτερα επικριτική στάση απέναντι στην ισραηλινή πολιτική στη Γάζα, την ώρα που το Αζερμπαϊτζάν διατηρεί στενές σχέσεις με το Τελ Αβίβ στους τομείς της άμυνας και της ενέργειας. Η συγκεκριμένη διαφοροποίηση προσθέτει ακόμη μία παράμετρο στη διαχείριση των σχέσεων Άγκυρας και Μπακού.
Παράλληλα, το Αζερμπαϊτζάν έχει διευρύνει τις σχέσεις του με άλλες μεγάλες δυνάμεις, μεταξύ των οποίων οι ΗΠΑ και η Κίνα, ενώ διατηρεί σημαντικούς διαύλους με τη Ρωσία και το Ιράν. Η πολυδιάστατη αυτή εξωτερική πολιτική προσφέρει στο Μπακού περισσότερα περιθώρια να διαχειρίζεται τις σχέσεις του χωρίς να εξαρτάται αποκλειστικά από έναν εταίρο.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η προσπάθεια του Αλίγιεφ να παρουσιάσει τη στρατιωτική νίκη του Αζερμπαϊτζάν στο Ναγκόρνο Καραμπάχ ως αποτέλεσμα των δικών του δυνατοτήτων και της κρατικής ισχύος. Η θέση αυτή δεν αναιρεί τη σημαντική πολιτική και στρατιωτική υποστήριξη που έχει προσφέρει η Τουρκία, αλλά δείχνει την επιθυμία του Μπακού να διατηρήσει τον πλήρη πολιτικό έλεγχο της αφήγησης γύρω από την επιτυχία του.
Έτσι, το «ένα έθνος, δύο κράτη» φαίνεται να αποκτά για το Μπακού μια σαφή προϋπόθεση: στενή συνεργασία και στρατηγική σύμπλευση, αλλά χωρίς σχέση ανώτερου και κατώτερου εταίρου. Η Τουρκία παραμένει βασικός σύμμαχος του Αζερμπαϊτζάν, όμως ο Αλίγιεφ επιχειρεί να χαράξει πιο καθαρά τα όρια της επιρροής της Άγκυρας.