Παρά το εκτεταμένο κύμα διαδηλώσεων στο Ιράν και τις συνεχιζόμενες διεθνείς πιέσεις, μέχρι στιγμής δεν διαφαίνονται ρήγματα στο εσωτερικό της πολιτικής και στρατιωτικής ελίτ που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε κατάρρευση του καθεστώτος, εκτιμούν αναλυτές, διπλωμάτες και κυβερνητικές πηγές που μίλησαν στο Reuters. Όπως επισημαίνουν, εφόσον δεν υπάρξει διάσπαση στην κορυφή της εξουσίας, η Ισλαμική Δημοκρατία, έστω και αποδυναμωμένη, πιθανότατα θα επιβιώσει.
Οι εκτιμήσεις αυτές έρχονται σε μια περίοδο ιδιαίτερα αιματηρών συγκρούσεων. Ιρανός αξιωματούχος ανέφερε στο Reuters ότι περίπου 2.000 άνθρωποι έχουν χάσει τη ζωή τους, αποδίδοντας τους θανάτους σε «τρομοκρατικές ενέργειες» εις βάρος πολιτών και μελών των δυνάμεων ασφαλείας. Από την πλευρά τους, οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων κάνουν λόγο για περίπου 600 επιβεβαιωμένους νεκρούς, ενώ άλλες πηγές ανεβάζουν τον αριθμό σε πολύ υψηλότερα επίπεδα.
Καθοριστικό ρόλο στην ανθεκτικότητα του καθεστώτος αποδίδεται στη σύνθετη και πολυεπίπεδη δομή των μηχανισμών ασφαλείας, με κεντρικό πυλώνα τους Φρουρούς της Επανάστασης και την παραστρατιωτική δύναμη Μπασίτζ, που συνολικά αριθμούν περίπου ένα εκατομμύριο μέλη. Σύμφωνα με ειδικούς, χωρίς μαζικές αποσκιρτήσεις στο εσωτερικό των σωμάτων ασφαλείας, είναι εξαιρετικά δύσκολο να προκύψει ουσιαστική αλλαγή ισορροπιών.
Ο ανώτατος ηγέτης, αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, έχει επιβιώσει από διαδοχικά κύματα κοινωνικής αμφισβήτησης, με την τρέχουσα κρίση να αποτελεί την πέμπτη μεγάλη εξέγερση από το 2009. Αναλυτές επισημαίνουν ότι αυτό αποτυπώνει τόσο τη συνοχή όσο και τη σκληρότητα του συστήματος, παρότι αναγνωρίζουν ότι το καθεστώς αντιμετωπίζει βαθιά κρίση νομιμοποίησης.
Για να προκληθεί πραγματική πολιτική ανατροπή, το κίνημα διαμαρτυρίας θα έπρεπε να υπερβεί τα βασικά πλεονεκτήματα του συστήματος: τους ισχυρούς θεσμούς, τη στήριξη ενός σημαντικού τμήματος του πληθυσμού προς το θρησκευτικό κατεστημένο, αλλά και τις γεωγραφικές και δημογραφικές ιδιαιτερότητες μιας χώρας σχεδόν 90 εκατομμυρίων κατοίκων.
Ωστόσο, οι αναλυτές τονίζουν ότι η επιβίωση του καθεστώτος δεν ισοδυναμεί με σταθερότητα. Οι διεθνείς κυρώσεις έχουν πλήξει σοβαρά την οικονομία, ενώ δεν διαφαίνεται άμεση διέξοδος από τη δημοσιονομική και κοινωνική κρίση. Σε γεωπολιτικό επίπεδο, το Ιράν βρίσκεται υπό πίεση από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, το πυρηνικό του πρόγραμμα παραμένει στο στόχαστρο, ενώ η επιρροή του μέσω συμμαχικών οργανώσεων έχει περιοριστεί σε χώρες όπως ο Λίβανος, η Συρία και η Γάζα.
Οι διαδηλώσεις, που ξεκίνησαν με αφορμή την ακρίβεια, εξελίχθηκαν σε ανοιχτή αμφισβήτηση του θεοκρατικού συστήματος, ενώ η σκληρή καταστολή εκτιμάται ότι έχει διαβρώσει περαιτέρω την ήδη περιορισμένη κοινωνική αποδοχή της εξουσίας.
Τις τελευταίες ημέρες, νέα παράμετρο στην εξίσωση προσθέτουν οι δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος προειδοποίησε για ενδεχόμενη αμερικανική αντίδραση σε περίπτωση συνέχισης της αιματηρής καταστολής, απείλησε με νέους δασμούς σε χώρες που συναλλάσσονται με το Ιράν και κάλεσε ανοιχτά τους Ιρανούς να συνεχίσουν τις κινητοποιήσεις.
Αναλυτές εκτιμούν ότι η στάση της Ουάσιγκτον έχει κυρίως τακτικό χαρακτήρα, με στόχο την αποδυνάμωση της Τεχεράνης και την άσκηση πίεσης για παραχωρήσεις στο πυρηνικό πρόγραμμα. Στο πλαίσιο αυτό, επανέρχεται σε ορισμένους κύκλους η ιδέα ενός «μοντέλου Βενεζουέλας», που προβλέπει απομάκρυνση της κορυφής της ηγεσίας και διατήρηση των υπολοίπων κρατικών δομών υπό όρους συνεργασίας.
Ωστόσο, ειδικοί επισημαίνουν ότι μια τέτοια στρατηγική δύσκολα μπορεί να εφαρμοστεί στο Ιράν, λόγω της βαθιάς διείσδυσης του κράτους στην κοινωνία, της συνοχής των θεσμών και της πολυεθνικής σύνθεσης της χώρας. Επιπλέον, μια ξένη στρατιωτική επέμβαση θα μπορούσε να οδηγήσει σε εθνοτικές και θρησκευτικές συγκρούσεις, ιδιαίτερα σε περιοχές όπως εκείνες των Κούρδων και των Μπαλούχων, όπου υπάρχουν ιστορικά ισχυρές αυτονομιστικές τάσεις.
Σε περίπτωση κλιμάκωσης, πιθανά σενάρια πίεσης περιλαμβάνουν μέτρα κατά των εξαγωγών πετρελαίου, κυβερνοεπιθέσεις ή ενέργειες για την αποκατάσταση της πρόσβασης των διαδηλωτών στο Διαδίκτυο, ωστόσο το ενδεχόμενο άμεσης στρατιωτικής επέμβασης θεωρείται από πολλούς ως υψηλού ρίσκου επιλογή με απρόβλεπτες συνέπειες για ολόκληρη την περιοχή.