Παρά τη στενή στρατηγική τους συμμαχία απέναντι στη ρωσική εισβολή, οι σχέσεις Πολωνίας και Ουκρανίας δοκιμάζονται εκ νέου από μια έντονη ιστορική διαμάχη που αφορά τα γεγονότα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου.
Η νέα εστία έντασης πυροδοτήθηκε από την απόφαση του Κιέβου να δώσει σε στρατιωτική του μονάδα το όνομα του Ουκρανικού Επαναστατικού Στρατού (UPA), μιας ναζιστικής οργάνωσης που η Βαρσοβία κατηγορεί για μαζικές σφαγές Πολωνών πολιτών, προκαλώντας σφοδρές πολιτικές αντιδράσεις στην Πολωνία.
Η διαμάχη για τον UPA και η γενοκτονία της Βολυνίας
Για την Ουκρανία, ο UPA αποτελεί σύμβολο του εθνικού απελευθερωτικού αγώνα ενάντια στη σοβιετική κυριαρχία. Αντίθετα, η Πολωνία απορρίπτει κατηγορηματικά αυτή την προσέγγιση, εστιάζοντας στη συνεργασία της οργάνωσης με τις ναζιστικές δυνάμεις και στη βία κατά των αμάχων.
Το πιο σκοτεινό σημείο της κοινής τους ιστορίας παραμένουν οι σφαγές στη Βολυνία (1943-1945). Η Βαρσοβία κάνει λόγο για γενοκτονία 100.000 εθνοτικά Πολωνών από Ουκρανούς εθνικιστές, ενώ Ουκρανοί ιστορικοί, αν και αναγνωρίζουν τις μαζικές απώλειες αμάχων, τις αποδίδουν σε ένα σύνθετο πολεμικό περιβάλλον αμοιβαίων εθνοτικών συγκρούσεων και αντιποίνων.
Πολιτικές κυρώσεις και το ζήτημα των εκταφών
Η διπλωματική κρίση κλιμακώθηκε όταν ο Πολωνός Πρόεδρος, Κάρολ Ναβρότσκι —συντηρητικός εθνικιστής ιστορικός που πιέζει σταθερά για την επίσημη αναγνώριση της γενοκτονίας— ανακάλεσε μια ανώτατη τιμητική διάκριση που είχε απονεμηθεί παλαιότερα στον Ουκρανό Πρόεδρο, Βολοντίμιρ Ζελένσκι.
Παράλληλα, πεδίο τριβής αποτελεί και η πρόσβαση σε χώρους ταφής στη δυτική Ουκρανία. Η Πολωνία ζητά επίμονα άδεια για εκταφές και ταυτοποίηση των Πολωνών θυμάτων για ανθρωπιστικούς λόγους, μια διαδικασία που για το Κίεβο είναι πολιτικά ευαίσθητη, καθώς εγείρει φόβους για αναζωπύρωση εδαφικών και ιστορικών διεκδικήσεων.
Η κατάσταση περιπλέκεται περαιτέρω από τις αναγκαστικές εκτοπίσεις 140.000 Ουκρανών από την Πολωνία το 1947 (Επιχείρηση Βίστουλα), τις οποίες το Κίεβο χαρακτηρίζει εθνοκάθαρση.
Μια συμμαχία σταθερή στα όπλα, εύθραυστη στα σύμβολα
Παρά τις βαθιές αυτές διαφωνίες, η Πολωνία παραμένει ένας από τους κυριότερους υποστηρικτές της Ουκρανίας, παρέχοντας κρίσιμη στρατιωτική βοήθεια και φιλοξενία σε εκατομμύρια πρόσφυγες.
Ωστόσο, η άνοδος του εθνικιστικού αφηγήματος στην Πολωνία και η διαδικασία εθνικής οικοδόμησης στην Ουκρανία καθιστούν τα ιστορικά ζητήματα εξαιρετικά εύφλεκτα.
Αναλυτές επισημαίνουν ότι η σχέση των δύο χωρών εμφανίζεται ακλόνητη σε στρατηγικό επίπεδο λόγω της κοινής ρωσικής απειλής, αλλά παραμένει εξαιρετικά εύθραυστη στο επίπεδο των εθνικών συμβόλων. Αν δεν υπάρξει ουσιαστική πρόοδος σε ευαίσθητα ζητήματα όπως οι εκταφές, οι ιστορικές αυτές αντιπαραθέσεις θα συνεχίσουν να εμφανίζονται περιοδικά στην επιφάνεια.