Το ενδεχόμενο μιας Ρωσίας χωρίς τον Βλαντίμιρ Πούτιν αρχίζει να απασχολεί ολοένα περισσότερο ορισμένους από τους ισχυρότερους επιχειρηματίες της χώρας, παρά το γεγονός ότι η δημόσια αμφισβήτηση του Κρεμλίνου παραμένει εξαιρετικά επικίνδυνη. Σύμφωνα με εκτενές δημοσίευμα του BBC, μέλη της ρωσικής οικονομικής ελίτ εξετάζουν διακριτικά τις προοπτικές της επόμενης ημέρας, με βασικό ερώτημα αν θα μπορέσουν να ανακτήσουν την πολιτική επιρροή που διέθεταν τη δεκαετία του 1990. Αναλυτές περιγράφουν τρία πιθανά σενάρια διαδοχής, ενώ η στάση ορισμένων δισεκατομμυριούχων υποδηλώνει ότι οι προβληματισμοί για το μέλλον της χώρας έχουν ήδη αρχίσει.
Η σχέση του Ρώσου προέδρου με τους ισχυρότερους επιχειρηματίες της χώρας αποτυπώθηκε χαρακτηριστικά στις 24 Φεβρουαρίου 2022, λίγες ώρες μετά την έναρξη της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία.
Εκείνη την ημέρα, ο Πούτιν συγκέντρωσε περισσότερους από 30 μεγιστάνες στην Αίθουσα της Αικατερίνης, στο Κρεμλίνο. Οι επιχειρηματίες κάθονταν στη μία πλευρά της τεράστιας αίθουσας, φορώντας προστατευτικές μάσκες λόγω της πανδημίας, ενώ ο Ρώσος πρόεδρος βρισκόταν σε μεγάλη απόσταση απέναντί τους.
Σύμφωνα με το BBC, δημοσιογράφος που παρακολουθούσε τη συνάντηση περιέγραψε τους παρευρισκομένους ως χλωμούς και εξαντλημένους από την αϋπνία.
«Θα ήθελα να σας καλέσω να δείξετε κατανόηση για όσα συμβαίνουν και να συνεργαστείτε με την κυβέρνηση, προκειμένου να βρούμε τα μέσα που θα στηρίξουν την παραγωγή, την οικονομία και την απασχόληση», είχε δηλώσει ο Πούτιν.
Στο βίντεο που δημοσιοποίησε το Κρεμλίνο, κανένας από τους δισεκατομμυριούχους δεν πήρε τον λόγο.
Από την παντοδυναμία των ολιγαρχών στον έλεγχο του Κρεμλίνου
Η σημερινή θέση των Ρώσων μεγιστάνων διαφέρει σημαντικά από εκείνη που κατείχαν μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, το 1991.
Κατά τη δεκαετία του 1990, η ιδιωτικοποίηση μεγάλων κρατικών επιχειρήσεων επέτρεψε σε επιχειρηματίες με ισχυρές πολιτικές διασυνδέσεις να αποκτήσουν τεράστιες περιουσίες. Η περίοδος χαρακτηρίστηκε από εκτεταμένη διαφθορά, πελατειακές σχέσεις και βίαιες συγκρούσεις οικονομικών συμφερόντων.
Οι αποκαλούμενοι ολιγάρχες απέκτησαν τότε καθοριστική επιρροή στην πολιτική ζωή της χώρας, αξιοποιώντας την οικονομική τους ισχύ.
Η κατάσταση άλλαξε μετά την άνοδο του Βλαντίμιρ Πούτιν στην προεδρία, το 2000. Η ενίσχυση της κεντρικής κρατικής εξουσίας περιόρισε την αυτονομία των μεγάλων επιχειρηματικών ομίλων, ενώ η διατήρηση της περιουσίας και της επιρροής τους συνδέθηκε ολοένα περισσότερο με τις σχέσεις τους με το Κρεμλίνο.
Χαρακτηριστική υπήρξε η περίπτωση του πετρελαϊκού μεγιστάνα Μιχαήλ Χοντορκόφσκι, ο οποίος το 2003 κατηγόρησε δημόσια τον Πούτιν για εκτεταμένη διαφθορά. Στη συνέχεια καταδικάστηκε για οικονομικά αδικήματα και παρέμεινε περίπου δέκα χρόνια στη φυλακή, αρνούμενος τις κατηγορίες.
Ο επενδυτής Μπιλ Μπράουντερ, πρώην σημαντικός ξένος επενδυτής στη Ρωσία και επικριτής του Κρεμλίνου, περιγράφει στο BBC την αλλαγή στη συμπεριφορά των ολιγαρχών, οι οποίοι, όπως υποστηρίζει, εμφανίζονταν ιδιαίτερα ισχυροί και αυτοπεποίθητοι μέχρι τη στιγμή που βρίσκονταν μπροστά στον Ρώσο πρόεδρο.
Περισσότεροι δισεκατομμυριούχοι, αλλά μικρότερη πολιτική επιρροή
Ο πόλεμος στην Ουκρανία ενίσχυσε ακόμη περισσότερο την εξάρτηση μεγάλου μέρους της επιχειρηματικής ελίτ από το ρωσικό κράτος.
Σύμφωνα με το BBC, επιχειρηματίες που επέκριναν τη στρατιωτική επέμβαση αντιμετώπισαν κατασχέσεις περιουσιακών στοιχείων, ενώ όσοι διατήρησαν στενές σχέσεις με την κυβέρνηση επωφελήθηκαν από κρατικές συμβάσεις που συνδέονται με τις πολεμικές ανάγκες.
Παράλληλα, οι δυτικές κυρώσεις περιόρισαν τις διεθνείς οικονομικές δραστηριότητες και τις μετακινήσεις αρκετών Ρώσων μεγιστάνων.
Ωστόσο, ο συνολικός πλούτος της επιχειρηματικής ελίτ εξακολουθεί να αυξάνεται.
Σύμφωνα με στοιχεία του Forbes που επικαλείται το δημοσίευμα, η Ρωσία διαθέτει πλέον 155 δισεκατομμυριούχους, αριθμό-ρεκόρ, με τη συνολική περιουσία τους να προσεγγίζει τα 700 δισεκατομμύρια δολάρια.
Παρά την οικονομική τους ισχύ, οι δυνατότητες ανεξάρτητης πολιτικής παρέμβασης παραμένουν περιορισμένες.
«Είναι πλούσιοι επειδή έχουν σχέσεις με τον Πούτιν, όχι το αντίστροφο», σημειώνει ο εξόριστος πολιτικός και αναλυτής Ντμίτρι Νεκράσοφ, υποστηρίζοντας ότι οι μεγιστάνες δεν διαθέτουν ουσιαστικά περιθώρια διαπραγμάτευσης με το Κρεμλίνο.
Τα τρία σενάρια για τη Ρωσία μετά τον Πούτιν
Παρότι δεν υπάρχουν ενδείξεις επικείμενης αποχώρησης του Βλαντίμιρ Πούτιν από την εξουσία, ορισμένοι αναλυτές εξετάζουν ήδη τις πιθανές πολιτικές εξελίξεις μετά το τέλος της προεδρίας του.
Ο Ρώσος πρόεδρος, που συμπλήρωσε τα 74 χρόνια τον Οκτώβριο, βρίσκεται στην κορυφή της ρωσικής εξουσίας εδώ και περισσότερο από ένα τέταρτο του αιώνα.
Σε περίπτωση παραίτησης ή θανάτου του εν ενεργεία προέδρου, τα προεδρικά καθήκοντα θα αναλάμβανε προσωρινά ο πρωθυπουργός Μιχαήλ Μισούστιν. Ωστόσο, σύμφωνα με το δημοσίευμα, ο Μισούστιν δεν έχει εκδηλώσει προεδρικές φιλοδοξίες, γεγονός που αφήνει ανοιχτά ερωτήματα για τη μελλοντική κατανομή της εξουσίας.
Οι αναλυτές διακρίνουν τρεις βασικές πιθανότητες.
Το πρώτο σενάριο αφορά μια δημοκρατική πολιτική μετάβαση, με ενίσχυση των θεσμών και μεγαλύτερη συμμετοχή των πολιτών στη διακυβέρνηση. Ωστόσο, αρκετοί αναλυτές θεωρούν ότι η μακροχρόνια αποδυνάμωση των δημοκρατικών θεσμών καθιστά μια τέτοια εξέλιξη ιδιαίτερα δύσκολη.
Η εξόριστη Ρωσίδα δημοσιογράφος και αναλύτρια Αλεξάντρα Προκοπένκο εκτιμά ότι η παρατεταμένη πολιτική καταστολή έχει περιορίσει σημαντικά τις δυνατότητες ομαλής δημοκρατικής μετάβασης.
Το δεύτερο σενάριο προβλέπει τη συνέχιση ή ακόμη και την ενίσχυση του αυταρχικού μοντέλου διακυβέρνησης, υπό έναν νέο ηγέτη.
Η Προκοπένκο επισημαίνει, πάντως, ότι ένας διάδοχος του Πούτιν θα ήταν αρχικά λιγότερο ισχυρός, καθώς η συγκέντρωση εξουσίας και η δημιουργία ενός αντίστοιχου μηχανισμού ελέγχου απαιτούν χρόνο.
Το τρίτο σενάριο αφορά την επιστροφή σε ένα σύστημα ολιγαρχικής διακυβέρνησης, με τους ισχυρότερους επιχειρηματίες να ανακτούν μέρος της επιρροής που είχαν κατά τη δεκαετία του 1990.
Σύμφωνα με τον Νεκράσοφ, σε μια τέτοια περίπτωση η εξουσία θα μπορούσε να κατανεμηθεί μεταξύ ομάδων πολιτικών και οικονομικών παραγόντων, οι οποίες θα σχημάτιζαν συμμαχίες με μεγάλα επιχειρηματικά συμφέροντα.
Αυτό είναι και το ενδεχόμενο που, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των αναλυτών, επιθυμούν αρκετοί Ρώσοι μεγιστάνες.
Οι επιχειρηματίες αναζητούν συμμάχους για την επόμενη ημέρα
Ορισμένοι οικονομικά ισχυροί παράγοντες φαίνεται ότι έχουν αρχίσει να προετοιμάζονται διακριτικά για το ενδεχόμενο πολιτικών αλλαγών.
Ο Νεκράσοφ αναφέρει ότι κάποιοι επιχειρηματίες επιδιώκουν ήδη να αναπτύξουν σχέσεις με πρόσωπα που κατέχουν σημαντικές θέσεις στις υπηρεσίες ασφαλείας και στην κυβέρνηση.
Ωστόσο, οι κινήσεις αυτές παραμένουν περιορισμένες, καθώς μια ανοιχτή προσπάθεια ανακατανομής της πολιτικής ισχύος θα μπορούσε να έχει σοβαρές συνέπειες.
Καθοριστικό ρόλο διαδραματίζει και η οικονομική θέση κάθε επιχειρηματία. Όσοι διαθέτουν σημαντική ρευστότητα έχουν μεγαλύτερη δυνατότητα ανεξάρτητων κινήσεων, ενώ εκείνοι που εξαρτώνται από κρατικές συμβάσεις και κυβερνητικές αποφάσεις αντιμετωπίζουν μεγαλύτερους κινδύνους.
Η Προκοπένκο επισημαίνει ότι ακόμη και ο τρόπος με τον οποίο ορισμένοι μεγιστάνες αναφέρονται ιδιωτικά στον Πούτιν έχει αλλάξει.
Ενώ παλαιότερα χρησιμοποιούσαν προσφωνήσεις όπως «Nachalnik» («αφεντικό») ή «Perviy» («ο πρώτος»), πλέον ορισμένοι τον αποκαλούν «Ded», δηλαδή «παππού», χαρακτηρισμό που, κατά την ίδια, υποδηλώνει μια δόση περιφρόνησης.
Παράλληλα, περιγράφει το κλίμα φόβου που εξακολουθεί να επικρατεί, αναφέροντας την περίπτωση επιχειρηματία ο οποίος, κατά τη διάρκεια συνέντευξης, καθόταν πάνω στο κινητό του τηλέφωνο, θεωρώντας ότι έτσι θα δυσκόλευε την ηλεκτρονική παρακολούθηση της συνομιλίας.
Η συνέντευξη του Αντρέι Μελνιτσένκο που προκάλεσε συζητήσεις
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η πρόσφατη δημόσια παρέμβαση του Αντρέι Μελνιτσένκο, ενός από τους πλουσιότερους επιχειρηματίες της Ρωσίας, γνωστού για τις δραστηριότητές του στον κλάδο των λιπασμάτων.
Ο Μελνιτσένκο, ο οποίος κατατάσσεται στην όγδοη θέση μεταξύ των πλουσιότερων Ρώσων, παραχώρησε συνέντευξη στο περιοδικό The Economist και δημοσίευσε άρθρο γνώμης στο ίδιο έντυπο.
Στη συνέντευξή του επανέλαβε ορισμένες από τις θέσεις του Κρεμλίνου για τον πόλεμο στην Ουκρανία, υποστηρίζοντας ότι η σύγκρουση αποτελεί μέρος της αντιπαράθεσης μεταξύ Ρωσίας και Δύσης.
Παράλληλα, όμως, τάχθηκε υπέρ της υπέρβασης του προσωποπαγούς μοντέλου εξουσίας και της ανάπτυξης στενότερων σχέσεων της Ρωσίας με τον υπόλοιπο κόσμο, χωρίς να ζητήσει την απομάκρυνση του Πούτιν.
Ο δημοσιογράφος του The Economist Αρκάντι Οστρόφσκι, που πραγματοποίησε τη συνέντευξη, εκτιμά ότι οι απόψεις του Μελνιτσένκο αντανακλούν προβληματισμούς που υπάρχουν και σε άλλους κύκλους της ρωσικής επιχειρηματικής ελίτ.
Κατά τον ίδιο, πρόκειται για ενδείξεις μιας ευρύτερης αλλαγής στον τρόπο με τον οποίο ορισμένοι οικονομικά ισχυροί Ρώσοι αντιλαμβάνονται το πολιτικό μέλλον της χώρας.
Αναλυτές θεωρούν πιθανό η συνέντευξη να πραγματοποιήθηκε με κάποια μορφή έγκρισης του Κρεμλίνου, αν και δεν υπάρχουν σαφή στοιχεία για τις συνθήκες υπό τις οποίες δόθηκε.
Κανένας άλλος μεγιστάνας δεν έσπευσε να υποστηρίξει δημόσια τις τοποθετήσεις του Μελνιτσένκο.
Μια «ολιγαρχική δημοκρατία» στα σχέδια των μεγιστάνων;
Σύμφωνα με τον Οστρόφσκι, ορισμένοι από τους πλουσιότερους Ρώσους θα επιθυμούσαν μια μελλοντική πολιτική व्यवस्था στην οποία η οικονομική ελίτ θα μπορούσε να συμμετέχει ενεργότερα στη λήψη αποφάσεων.
Ο ίδιος χρησιμοποιεί τον όρο «ολιγαρχική δημοκρατία» για να περιγράψει ένα ενδεχόμενο σύστημα που θα συνδύαζε πολιτικό ανταγωνισμό με ισχυρή επιρροή των μεγάλων επιχειρηματικών συμφερόντων.
Ωστόσο, οι αναλυτές εμφανίζονται επιφυλακτικοί ως προς το κατά πόσο οι μεγιστάνες θα επιχειρούσαν να προωθήσουν ενεργά μια τέτοια αλλαγή όσο ο Πούτιν παραμένει στην εξουσία.
Ο Μπιλ Μπράουντερ εκτιμά ότι ο φόβος των συνεπειών λειτουργεί αποτρεπτικά ακόμη και για όσους διαφωνούν με την πολιτική του Κρεμλίνου.
Ανάλογη άποψη εκφράζει ο Αμερικανός επενδυτής Μάικ Κάλβεϊ, ο οποίος επισημαίνει ότι μια ανοιχτή αμφισβήτηση θα μπορούσε να οδηγήσει τους επιχειρηματίες στη φυλακή και στην απώλεια των περιουσιών τους.
Το βασικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο ποιος θα διαδεχθεί τον Βλαντίμιρ Πούτιν, αλλά και ποιοι οικονομικοί και πολιτικοί παράγοντες θα αποκτήσουν επιρροή στη Ρωσία της επόμενης ημέρας.
Οι μεγιστάνες που κάποτε καθόριζαν τις πολιτικές εξελίξεις διαθέτουν ακόμη τεράστιες περιουσίες. Το αν θα μπορέσουν να τις μετατρέψουν ξανά σε ουσιαστική πολιτική δύναμη θα εξαρτηθεί από τους συσχετισμούς που θα διαμορφωθούν μετά το τέλος της σημερινής προεδρίας.