«Τρέχουμε να προλάβουμε τις σορούς. Είναι σαν τη ζούγκλα: ο πιο δυνατός παίρνει τα καλύτερα, οι υπόλοιποι ό,τι απομείνει». Με αυτά τα λόγια, ένας 39χρονος εργαζόμενος στον κλάδο των κηδειών, που μιλά ανώνυμα στη Le Monde, περιγράφει όσα εκτυλίσσονται στην Ουκρανία αμέσως μετά από έναν βομβαρδισμό. Όπως λέει, το ζητούμενο είναι ένα: να φτάσεις πρώτος.
Ο άνδρας, τον οποίο η γαλλική εφημερίδα αποκαλεί Ιβάν, εργάζεται εδώ και 16 χρόνια στην εταιρεία τελετών Anubis, μία από τις μεγαλύτερες της χώρας, με έδρα την Οδησσό και παρουσία σε όλη την Ουκρανία. Μετά από κάθε χτύπημα, σπεύδει στο σημείο για να προσεγγίσει τις οικογένειες των θυμάτων, προσφέροντας τις υπηρεσίες του. Δεν είναι λίγες οι φορές που υπάλληλοι διαφορετικών γραφείων τελετών φτάνουν ταυτόχρονα και ξεσπούν καβγάδες για το ποιος θα «κερδίσει» τον πελάτη, ενώ, όπως παραδέχεται, ο ανταγωνισμός συνοδεύεται από δυσφημίσεις και εξευτελιστικές προσφορές.
Οι εργαζόμενοι αμείβονται με προμήθεια, γεγονός που εντείνει τη μάχη για κάθε υπόθεση. Ο Ιβάν δεν κρύβει ότι υπάρχουν άτυπες συμφωνίες με αστυνομία, νοσοκομεία και νεκροτομεία, ώστε οι εταιρείες να ειδοποιούνται πρώτες για έναν θάνατο, με αντάλλαγμα χρήματα. «Όλοι το κάνουν, αλλιώς δεν επιβιώνεις», λέει, απορρίπτοντας τον όρο «διαφθορά» και μιλώντας για «αγορά πληροφοριών». Παραδέχεται, ωστόσο, ότι πρόκειται για έναν χαοτικό χώρο, όπου ο καθένας αρπάζει ό,τι μπορεί, συγκρίνοντας τη λειτουργία του κλάδου με άλλες σκοτεινές αγορές.
Τις πρακτικές αυτές επιβεβαιώνει και ο επικεφαλής της ΜΚΟ «Μαζί κατά της Διαφθοράς», Muhaylo Serebryakov, σημειώνοντας ότι υπήρχαν ήδη πριν από τη ρωσική εισβολή, αλλά ο πόλεμος τις έχει εντείνει, δημιουργώντας πρόσφορο έδαφος για εκτεταμένες καταχρήσεις. Όπως αναφέρει, δεν είναι σπάνιο υπάλληλοι γραφείων τελετών να εμφανίζονται ακόμη και πριν από τα ασθενοφόρα ή την αστυνομία.
Η αγορά των κηδειών στην Ουκρανία αποτιμάται σε περισσότερα από 2,1 δισ. γρίβνες ετησίως (περίπου 43 εκατ. ευρώ) και περιλαμβάνει πάνω από 3.000 εταιρείες, κυρίως ιδιωτικές. Ο Ιβάν λέει ότι λαμβάνει το 11% από κάθε κηδεία, ενώ το καλοκαίρι του 2024, με την αύξηση των θανάτων λόγω των διακοπών ρεύματος μετά τα ρωσικά πλήγματα στις ενεργειακές υποδομές, οι απολαβές του εκτοξεύτηκαν. Στον κλάδο, τα μηνιαία εισοδήματα κυμαίνονται συνήθως μεταξύ 850 και 1.300 ευρώ.
Ταυτόχρονα, το κόστος των κηδειών έχει αυξηθεί δραματικά. Πριν από τον πόλεμο, μια τελετή κόστιζε περίπου 200 δολάρια, ενώ σήμερα κυμαίνεται από 500 έως 1.000 δολάρια, με τα φέρετρα να φτάνουν ακόμη και τα 10.000 δολάρια στις πιο πολυτελείς επιλογές. Οι «πληροφοριοδότες» αμείβονται ανάλογα, με κάθε αναφορά θανάτου να αποφέρει έως και 120 δολάρια.
Ιδιαίτερα ευάλωτες σε τέτοιες πρακτικές είναι οι κηδείες αμάχων, σε αντίθεση με εκείνες των στρατιωτικών, το κόστος των οποίων καλύπτεται από τις τοπικές αρχές. Όπως λέει κυνικά ο Ιβάν, το βασικό αυτό πακέτο είναι γνωστό στον χώρο με ειρωνικές ονομασίες, ενώ όποια οικογένεια θέλει κάτι παραπάνω πληρώνει από την τσέπη της.
Έγγραφο ουκρανικού υπουργείου του 2022, που δεν δημοσιεύθηκε ποτέ αλλά περιήλθε στη Le Monde, αναγνωρίζει ότι η διαφθορά στον τομέα των κηδειών αποτελεί ένα από τα σοβαρότερα προβλήματα των τοπικών κοινωνιών, κάνοντας λόγο για συστηματικές παρατυπίες, αδικαιολόγητες νεκροψίες και υπερχρεώσεις με βάση την οικονομική εικόνα των οικογενειών. Παρότι είχε προβλεφθεί σχέδιο δράσης, το σχετικό νομοσχέδιο δεν εφαρμόστηκε ποτέ.
Πηγές του δημόσιου τομέα αποδίδουν την αδράνεια στο γεγονός ότι, εν μέσω πολέμου, ο θάνατος είναι παντού και η κοινωνία αποφεύγει να ανοίξει ένα τόσο επώδυνο ζήτημα. «Ο πόλεμος είναι η ιδανική συνθήκη για να ανθίσει αυτή η μαφία», σημειώνουν χαρακτηριστικά, καθώς οι πολίτες έχουν στραμμένη την προσοχή τους αποκλειστικά στην επιβίωση.