Για την 35χρονη Αναστασία, που ζει τα τελευταία τέσσερα χρόνια στις Ηνωμένες Πολιτείες, η επικοινωνία με τους γονείς της στη Σεβαστούπολη της Κριμαίας έχει μετατραπεί σε καθημερινό αγώνα. Όπως λέει, οι γιορτές είναι η πιο δύσκολη περίοδος, καθώς η επικοινωνία τότε είναι σχεδόν αδύνατη. Ακόμη και σε προσωπικές στιγμές, όπως η επέτειος γάμου των γονιών της, οι κλήσεις μένουν αναπάντητες.
Ακόμη κι όταν καταφέρνουν να μιλήσουν, πολλά θέματα θεωρούνται απαγορευμένα. Η πολιτική και κυρίως ο πόλεμος δεν αναφέρονται ποτέ, καθώς οι γονείς της φοβούνται ότι οι συνομιλίες τους μέσω Telegram παρακολουθούνται. Όταν, έπειτα από δύο ημέρες σιωπής, η επικοινωνία αποκαταστάθηκε, η μητέρα της μιλούσε μόνο με υπαινιγμούς. «Μου είπε ότι “κάτι πετούσε πάνω από τα κεφάλια μας”. Κατάλαβα ότι εννοούσε drones. Έτσι μιλάμε πια, με μισόλογα και νοήματα», λέει η Αναστασία, η οποία έχει να δει τους γονείς της από πριν από τη ρωσική εισβολή του 2022. Έκτοτε, οι συζητήσεις τους περιορίζονται συνήθως στον καιρό και την υγεία.
Τον Δεκέμβριο, οι προσπάθειές της να επικοινωνήσει απέτυχαν πλήρως, καθώς ούτε το Telegram ούτε το WhatsApp λειτουργούσαν. Την ίδια ημέρα, ο διορισμένος από το Κρεμλίνο επικεφαλής της Κριμαίας, Σεργκέι Αξιόνοφ, ανακοίνωσε ότι οι περιορισμοί στο κινητό διαδίκτυο θα παραμείνουν σε ισχύ μέχρι το τέλος του πολέμου. Οι κατοχικές αρχές επικαλούνται λόγους ασφαλείας και προστασίας από drones, ωστόσο ουκρανικές πηγές υποστηρίζουν ότι ο πραγματικός στόχος είναι ο έλεγχος της πληροφορίας. Το διαδίκτυο θεωρείται απειλή, καθώς επιτρέπει την καταγραφή γεγονότων, την οργάνωση των κατοίκων και την πρόσβαση σε ανεξάρτητες πηγές ενημέρωσης.
Παρόμοια εικόνα περιγράφει και η Κατερίνα από την Κερτς, η οποία αναφέρει ότι ακόμη και οι επικοινωνίες μεταξύ των ίδιων των κατοίκων της Κριμαίας είναι προβληματικές. Οι συνδέσεις είναι αργές, οι κλήσεις συχνά αποτυγχάνουν και βασικές υπηρεσίες, όπως η κλήση ταξί μέσω κινητού, δεν λειτουργούν. Η ίδια διατηρεί επαφή με την οικογένειά της μόνο μέσω γραπτών μηνυμάτων στο WhatsApp, ενώ οι φωνητικές κλήσεις είναι σπάνιες και γίνονται συνήθως με τη χρήση VPN. Άλλες εφαρμογές, όπως το Viber και το Signal, έχουν ουσιαστικά αποκλειστεί.
Τα προβλήματα δεν περιορίζονται στην Κριμαία. Κάτοικοι και συγγενείς από άλλες κατεχόμενες περιοχές της Ουκρανίας αναφέρουν ότι οι σοβαρές δυσλειτουργίες στο διαδίκτυο και στις εφαρμογές επικοινωνίας ξεκίνησαν το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του περασμένου έτους. Στη Χερσώνα, το Telegram σταμάτησε να λειτουργεί, ενώ στο Λουγκάνσκ και στο Ντονέτσκ η απομόνωση είναι ακόμη εντονότερη, με σταδιακή επιδείνωση της πρόσβασης σχεδόν σε όλες τις δημοφιλείς πλατφόρμες.
Ο Ουκρανός δημοσιογράφος Αντρίι Ντιχτιάρεγκο, αρχισυντάκτης της «Realna Gazeta», τονίζει ότι η επικοινωνία με πηγές στις κατεχόμενες περιοχές μέσω εφαρμογών ανταλλαγής μηνυμάτων έχει εγκαταλειφθεί εδώ και χρόνια, καθώς θεωρείται επισφαλής. Όπως λέει, πρόκειται για ένα διαρκές «παιχνίδι γάτας και ποντικιού» με τις ρωσικές αρχές, που προσπαθούν να κλείσουν κάθε δίοδο επικοινωνίας. Παράλληλα, ιστοσελίδες και πλατφόρμες όπως το YouTube περιορίζονται, με το TikTok να αποτελεί μία από τις ελάχιστες χαραμάδες ενημέρωσης.
Σύμφωνα με κατοίκους και εξόριστους συγγενείς, απώτερος στόχος της Μόσχας είναι η πλήρης απομόνωση των κατεχόμενων περιοχών και η διοχέτευση των πολιτών σε εγχώριες εφαρμογές που ελέγχονται πλήρως από το ρωσικό κράτος και τις υπηρεσίες ασφαλείας, όπως το Max. Οργανώσεις για την ελευθερία του Τύπου καταγγέλλουν ότι πρόκειται για ένα «ψηφιακό σιδηρούν παραπέτασμα», το οποίο παγιδεύει εκατομμύρια ανθρώπους σε ένα καθεστώς πληροφοριακής φυλακής.
Καθώς οι μετακινήσεις προς και από τις κατεχόμενες περιοχές παραμένουν εξαιρετικά δύσκολες, η απομόνωση βαθαίνει μήνα με τον μήνα. Η διακοπή του διαδικτύου και των μέσων επικοινωνίας δεν φιμώνει μόνο την αλήθεια, αλλά διαλύει και οικογένειες, αφήνοντας πίσω ανθρώπους αόρατους και ξεχασμένους.