Η στρατιωτική επιχείρηση των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ κατά του Ιράν εγκαινιάζει μια νέα, εξαιρετικά αβέβαιη φάση για τη Μέση Ανατολή, με τις εξελίξεις να επηρεάζουν όχι μόνο την περιφερειακή ασφάλεια αλλά και το εσωτερικό πολιτικό τοπίο της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Στόχος των επιθέσεων αποτέλεσαν κρίσιμες δομές ισχύος της Τεχεράνης, μεταξύ των οποίων το πυρηνικό και το βαλλιστικό της πρόγραμμα, καθώς και το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC). Παράλληλα, επανέρχεται δυναμικά στη διεθνή συζήτηση το ενδεχόμενο βαθιών πολιτικών ανακατατάξεων ή ακόμη και αλλαγής καθεστώτος.
Η αμερικανική πλευρά παρουσιάζει τις εξελίξεις ως πιθανή ευκαιρία για τον ιρανικό λαό να αμφισβητήσει τη θεοκρατική ηγεσία που κυβερνά τη χώρα από το 1979. Σε ανάλυσή της, η The Guardian σκιαγραφεί τέσσερα βασικά σενάρια για την «επόμενη ημέρα», όχι με βάση την πιθανότητά τους, αλλά ανάλογα με τον βαθμό σταθερότητας που θα μπορούσαν να εξασφαλίσουν.
1. Γρήγορη πολιτική μετάβαση
Το πρώτο σενάριο, που θεωρείται το πλέον επιθυμητό από Ουάσινγκτον και Τελ Αβίβ, προβλέπει ταχεία κατάρρευση της αντίστασης από τις ιρανικές ένοπλες δυνάμεις και το IRGC, καθώς και συμφωνία μεταξύ αντιπολιτευόμενων δυνάμεων για σχηματισμό μεταβατικής κυβέρνησης.
Επικεφαλής ενός τέτοιου σχήματος θα μπορούσε να τεθεί ο εξόριστος πρώην πρίγκιπας Ρεζά Παχλαβί, γιος του τελευταίου σάχη. Στο πλαίσιο αυτό θα προκηρύσσονταν εκλογές, ενώ το νέο καθεστώς θα δεσμευόταν να παραδώσει το υπόλοιπο πυρηνικό πρόγραμμα στις ΗΠΑ, εγκαταλείποντας παράλληλα τους πυραύλους μεγάλου βεληνεκούς και ανοίγοντας την ενεργειακή αγορά σε αμερικανικές εταιρείες.
Παρά το ότι πρόκειται για το πιο «ομαλό» σενάριο, οι αναλυτές το θεωρούν λιγότερο πιθανό, επισημαίνοντας ότι η πτώση αυταρχικών καθεστώτων σπάνια οδηγεί άμεσα σε σταθερή δημοκρατική μετάβαση.
2. Το «μοντέλο Μαδούρο»
Ένα δεύτερο ενδεχόμενο παραπέμπει στο παράδειγμα της Βενεζουέλα και του Νικολάς Μαδούρο: διατήρηση του καθεστώτος, αλλά με αλλαγή προσώπου στην κορυφή και ουσιαστικές παραχωρήσεις προς τις ΗΠΑ.
Σε αυτή την εκδοχή, ένας νέος – ενδεχομένως πιο πραγματιστής – ηγέτης θα μπορούσε να αντικαταστήσει την υφιστάμενη ηγεσία και να προχωρήσει σε συμφωνία με την Ουάσινγκτον, εγκαταλείποντας το πυρηνικό πρόγραμμα και αποδεχόμενος αυστηρούς περιορισμούς στους πυραύλους, με αντάλλαγμα την άρση πιέσεων και τη διατήρηση της εξουσίας στο εσωτερικό.
3. Το καθεστώς αντέχει και σκληραίνει
Το τρίτο σενάριο προβλέπει ότι το υπάρχον σύστημα εξουσίας επιβιώνει της στρατιωτικής πίεσης. Οι εναπομείναντες στην ηγεσία θα μπορούσαν να συνεχίσουν επιθέσεις με πυραύλους και drones, ενώ δεν αποκλείεται την εξουσία να αναλάβει ακόμη πιο σκληροπυρηνικός θρησκευτικός ηγέτης.
Στην πιο ακραία εκδοχή, το πυρηνικό πρόγραμμα θα μεταφερθεί βαθύτερα σε υπόγειες εγκαταστάσεις και θα επιταχυνθεί η ανάπτυξη πυρηνικών όπλων ως μέσο αποτροπής. Το Ιράν, σε αυτή την περίπτωση, θα εξελισσόταν σε ένα πιο απομονωμένο και έντονα στρατιωτικοποιημένο κράτος.
4. Εμφύλιος και γενικευμένο χάος
Το τέταρτο και πιο ανησυχητικό σενάριο αφορά πλήρη αποσταθεροποίηση. Παρατεταμένοι βομβαρδισμοί θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε αποσκιρτήσεις εντός των δυνάμεων ασφαλείας, μαζικές διαδηλώσεις και κενό εξουσίας.
Εθνοτικές και αποσχιστικές ομάδες, όπως οι Κούρδοι και οι Μπαλούτσι, ενδέχεται να επιχειρήσουν να εκμεταλλευτούν την αστάθεια, με αποτέλεσμα τη διάχυση της σύγκρουσης σε πολλαπλά μέτωπα. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, ακόμη και τα αποθέματα υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου θα μπορούσαν να μετατραπούν σε αντικείμενο αντιπαράθεσης μεταξύ αντίπαλων παρατάξεων.
Η επόμενη ημέρα στο Ιράν παραμένει αβέβαιη, με τα ενδεχόμενα να κυμαίνονται από ελεγχόμενη μετάβαση έως εκτεταμένη αποσταθεροποίηση, με ευρύτερες συνέπειες για ολόκληρη την περιοχή.