Το μήνυμα που εξέπεμψαν οι Ευρωπαίοι ηγέτες από τη σύνοδο κορυφής της Πέμπτης ήταν σαφές και αδιαμφισβήτητο: η Ευρωπαϊκή Ένωση εισέρχεται σε μια νέα εποχή χωρίς δυνατότητα επιστροφής στο παρελθόν, καθώς η στάση των Ηνωμένων Πολιτειών αναδιαμορφώνει ριζικά το γεωπολιτικό τοπίο.
Ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν και ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς —δύο ηγέτες που τα τελευταία χρόνια συχνά βρέθηκαν σε αντίπαλα στρατόπεδα— εμφανίστηκαν αυτή τη φορά συγκλίνουσες στις εκτιμήσεις τους: η διατλαντική κρίση έχει αναγκάσει την ΕΕ να αντιμετωπίσει μια σκληρή, νέα πραγματικότητα. Στο ίδιο μήκος κύματος και η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, η οποία δήλωσε πως «γνωρίζουμε πλέον ότι πρέπει να λειτουργήσουμε ως μια πραγματικά ανεξάρτητη Ευρώπη».
Η σιωπηρή παραδοχή μιας ιστορικής ρήξης
Σε αντίθεση με προηγούμενες συνόδους, αυτή τη φορά δεν υπήρξαν έντονες συγκρούσεις ή κρίσιμες αποφάσεις της τελευταίας στιγμής. Ωστόσο, σύμφωνα με διπλωματικές πηγές που επικαλείται το Politico, επικράτησε μια σιωπηρή αλλά καθολική συμφωνία: η παλιά δυτική τάξη πραγμάτων, όπως διαμορφώθηκε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, έχει πλέον διαρραγεί. Η σχέση Ευρώπης–ΗΠΑ περνά σε μια νέα φάση, γεμάτη αβεβαιότητα και αυξημένες απαιτήσεις αυτονομίας.
Παρότι η συζήτηση για τη στρατηγική ανεξαρτησία της Ευρώπης βρίσκεται στο τραπέζι εδώ και χρόνια —ιδίως μετά την πρώτη θητεία Τραμπ— οι πρόσφατες, άνευ προηγουμένου απειλές για τη Γροιλανδία λειτούργησαν ως καταλύτης. Μέτρα που μέχρι πρότινος θεωρούνταν πολιτικά αδιανόητα, πλέον συζητούνται ανοιχτά.
«Αυτή είναι η στιγμή της αλήθειας», δήλωσε Ευρωπαίος διπλωμάτης από χώρα της ανατολικής πτέρυγας. «Πρόκειται για μια θεραπεία σοκ. Η Ευρώπη δεν μπορεί να επιστρέψει στις παλιές συνήθειες».
«Όλα μαζί ή τίποτα»
Αν και η τελική μορφή της “νέας Ευρώπης” μένει να καθοριστεί, οι πρώτες ενδείξεις είναι ήδη ορατές. Η ενιαία και ταχεία αντίδραση των «27» στην κρίση της Γροιλανδίας αποτέλεσε πρόβα για όσα ενδέχεται να ακολουθήσουν.
Όπως τόνισαν διπλωματικές πηγές, η ευρωπαϊκή απάντηση δεν μπορεί πλέον να είναι αποσπασματική: «Δεν αρκεί μόνο η ενεργειακή ασφάλεια ή μόνο η άμυνα. Ούτε μόνο η οικονομία ή το εμπόριο. Πρέπει να τα αντιμετωπίσουμε όλα ταυτόχρονα».
Κεντρικός άξονας αυτής της νέας στρατηγικής είναι η ενότητα — ένα στοιχείο που παραδοσιακά έλειπε από την Ένωση, ιδίως λόγω των διαφορών μεταξύ Ανατολής και Δύσης.
Ανατολική Ευρώπη: Απόλυτη εξάρτηση, σταδιακή αφύπνιση
Οι χώρες της ανατολικής Ευρώπης, που αισθάνονται άμεσα την απειλή της Ρωσίας, είχαν μέχρι σήμερα σχεδόν απόλυτη εμπιστοσύνη στο ΝΑΤΟ και στη στρατιωτική ισχύ των ΗΠΑ. Αυτή η υπαρξιακή εξάρτηση τις κρατούσε σταθερά στο στρατόπεδο της Ουάσιγκτον, συχνά σε αντίθεση με τη γαλλική προσέγγιση της «στρατηγικής αυτονομίας».
Ωστόσο, το κλίμα φαίνεται να αλλάζει. Η Εσθονία, παράδειγμα-σύμβολο της ανατολικής πτέρυγας, εξέτασε σοβαρά το ενδεχόμενο αποστολής στρατευμάτων στη Γροιλανδία στο πλαίσιο αποστολής του ΝΑΤΟ. Αν και τελικά δεν προχώρησε, η πρόθεση και μόνο θεωρείται ενδεικτική της μετατόπισης.
«Όταν η Ευρώπη είναι ενωμένη, ξεκάθαρη και αποφασισμένη να υπερασπιστεί τον εαυτό της, τότε τα αποτελέσματα είναι ορατά», δήλωσε η Δανή πρωθυπουργός Μέττε Φρέντερικσεν, υπογραμμίζοντας ότι οι τελευταίες εβδομάδες λειτούργησαν ως πολύτιμο μάθημα.
Πολωνία και Βορράς αλλάζουν γραμμή
Ακόμη και η Πολωνία, από τους πιο σταθερούς συμμάχους των ΗΠΑ, εμφανίζεται διατεθειμένη να εγκαταλείψει τη ζώνη άνεσής της. Ο πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο ενεργοποίησης του λεγόμενου «ευρωπαϊκού μπαζούκα», ενός ισχυρού μηχανισμού εμπορικών αντιποίνων.
«Σεβαστήκαμε πάντα την ηγεσία των ΗΠΑ», δήλωσε, «αλλά σήμερα αυτό που χρειαζόμαστε είναι εμπιστοσύνη και αμοιβαίος σεβασμός — όχι κυριαρχία και εξαναγκασμός».
Παρόμοια μεταστροφή καταγράφεται και στις βόρειες, εμπορικά προσανατολισμένες χώρες της ΕΕ, όπως η Δανία, η Σουηδία και οι Κάτω Χώρες, οι οποίες μέχρι πρότινος απέφευγαν κάθε κίνηση που θα μπορούσε να πλήξει τις σχέσεις τους με τις ΗΠΑ. Πλέον, ακόμη και το ενδεχόμενο αντιποίνων δεν θεωρείται ταμπού.
Το μάθημα της Γροιλανδίας
«Βρισκόμαστε σε μια νέα εποχή, στην οποία δεν μπορούμε πια να βασιζόμαστε στις ΗΠΑ — τουλάχιστον όσο διαρκεί η θητεία Τραμπ», σχολίασε Ευρωπαίος διπλωμάτης. «Η κρίση της Γροιλανδίας ήταν δοκιμασία. Και την περάσαμε, μαθαίνοντας το μάθημά μας».
Ακόμη και η Γερμανία, παραδοσιακά πυλώνας της διατλαντικής σχέσης, δείχνει έτοιμη να επανεξετάσει παγιωμένες αντιλήψεις. Ο Μερτς έχει αφήσει να εννοηθεί ότι το Βερολίνο θα μπορούσε να στηρίξει μια πιο σκληρή εμπορική στάση απέναντι στις ΗΠΑ.
Οι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι αναγνωρίζουν ότι οι μέχρι τώρα κινήσεις συνέβαλαν στο να μετριάσει ο Τραμπ ορισμένες απειλές, ωστόσο προειδοποιούν ότι τα δύσκολα είναι μπροστά.
«Πρέπει να πάρουμε τον έλεγχο της ατζέντας μας», σημείωσε διπλωμάτης της ΕΕ. «Ουκρανία, ανταγωνιστικότητα, ασφάλεια, παραγωγικότητα, στρατηγική αυτονομία. Το δίδαγμα είναι σαφές: δεν μπορούμε πια να λέμε απλώς “όχι” — πρέπει να χαράξουμε τη δική μας πορεία».