Από τη δεκαετία του 1940 μέχρι και το 2024, το κεντρικό δίλημμα ασφαλείας για την Ευρώπη ήταν σαφές: πώς θα υπερασπιστεί τον εαυτό της στο πλευρό των Ηνωμένων Πολιτειών, του πιο σταθερού και ισχυρού συμμάχου της. Η επιστροφή, όμως, του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο το 2025 άλλαξε ριζικά το πλαίσιο, σύμφωνα με τον Economist.
Το ερώτημα μετατοπίστηκε στο κατά πόσο η Ευρώπη θα μπορούσε να σταθεί αμυντικά μόνη της — μια σκέψη από μόνη της ανησυχητική, υπό το βάρος των ρωσικών φιλοδοξιών στην ήπειρο.
Έναν χρόνο αργότερα, το 2026, ένα ακόμη πιο ανησυχητικό και μέχρι πρότινος αδιανόητο ερώτημα άρχισε να τίθεται ανοιχτά σε ευρωπαϊκές πρωτεύουσες: τι θα συνέβαινε αν η Ευρώπη χρειαζόταν κάποτε να προστατευθεί όχι μόνο χωρίς, αλλά και απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες;
Παραφράζοντας τον Μαρκ Τουέιν, οι φήμες για τον «θάνατο» της διατλαντικής συμμαχίας αποδείχθηκαν στο παρελθόν υπερβολικές. Ωστόσο, μια σχέση που βασίζεται σε απειλές, πιέσεις και εκβιασμούς δύσκολα μπορεί να χαρακτηριστεί συμμαχία. Σήμερα, πολλοί στην Ευρώπη τη θεωρούν είτε νεκρή είτε σε τελικό στάδιο αποσύνθεσης.
Η Γροιλανδία αναδείχθηκε σε σημείο ανάφλεξης. Το ενδιαφέρον του Τραμπ για το νησί δεν μπορεί να ικανοποιηθεί χωρίς η Ευρώπη να υπονομεύσει την ίδια της την αξιοπρέπεια. Παρότι ο Αμερικανός πρόεδρος απέκλεισε προς το παρόν τη χρήση στρατιωτικής βίας και μίλησε αόριστα για μια «συμφωνία» μέσω του ΝΑΤΟ, το ουσιαστικό πρόβλημα παραμένει: ένα νέο αμερικανικό δόγμα που αντιμετωπίζει την ωμή ισχύ ως αρετή και τους συμμάχους ως αναλώσιμους.
Η πρώτη ευρωπαϊκή αντίδραση ήταν η άρνηση. Σε πολλές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες επικράτησε η βεβαιότητα ότι ο Τραμπ δεν θα επέστρεφε ποτέ στην εξουσία. Το σοκ του 2016 θεωρήθηκε επαρκές μάθημα και η επανάληψή του φάνταζε απίθανη. Οι όποιες προσπάθειες «θωράκισης» πριν από τις εκλογές του 2024 έμειναν αποσπασματικές και χωρίς ξεκάθαρη στρατηγική.
Στη συνέχεια ήρθε η οργή. Λίγες μόλις εβδομάδες μετά τη δεύτερη ορκωμοσία του, η Ευρώπη βρέθηκε αντιμέτωπη με αλλεπάλληλες προκλήσεις. Ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς κατηγόρησε τους Ευρωπαίους ότι ο πραγματικός κίνδυνος δεν προέρχεται από τη Ρωσία, αλλά από «εσωτερικούς εχθρούς». Ακολούθησε η δημόσια ταπείνωση του Βολοντίμιρ Ζελένσκι στον Λευκό Οίκο και η προσωρινή διακοπή κρίσιμης αμερικανικής υποστήριξης προς την Ουκρανία. Την άνοιξη, οι νέοι δασμοί του Τραμπ έπληξαν ευθέως το σύστημα ελεύθερου εμπορίου που είχε οικοδομηθεί επί δεκαετίες.
Η επόμενη φάση ήταν το παζάρι. Η Ευρώπη επιχείρησε να προσαρμοστεί στη λογική των συναλλαγών που προτιμά ο Αμερικανός πρόεδρος. Συμφώνησε σε σημαντική αύξηση των αμυντικών δαπανών, αποδέχθηκε μια δυσμενή εμπορική συμφωνία και επέδειξε διάθεση συμμόρφωσης. Η εικόνα του γενικού γραμματέα του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, να αποκαλεί τον Τραμπ «μπαμπά» της Συμμαχίας, έμεινε ως εμβληματικό στιγμιότυπο αυτής της περιόδου — για πολλούς, σύμβολο όχι διαπραγμάτευσης, αλλά υποταγής.
Η απογοήτευση ήρθε όταν έγινε φανερό ότι οι υποχωρήσεις δεν έφεραν ανταλλάγματα. Η Ουάσιγκτον συνέχισε να ασκεί μεγαλύτερη πίεση στο Κίεβο παρά στη Μόσχα, ενώ οι απειλές για νέους δασμούς εμφανίζονταν και εξαφανίζονταν κατά βούληση. Πικρή ήταν και η διαπίστωση ότι οι γαλλικές προειδοποιήσεις περί αμερικανικής εξάρτησης, από τον Ντε Γκωλ έως τον Μακρόν, είχαν επί χρόνια αγνοηθεί.
Σήμερα, η Ευρώπη φαίνεται να περνά στο στάδιο της αποδοχής. Όπως δήλωσε χαρακτηριστικά ο Βέλγος πρωθυπουργός Μπαρτ ντε Βέβερ, άλλο πράγμα είναι να είσαι «ευχαριστημένος υποτελής» και άλλο «δυστυχισμένος σκλάβος». Η αίσθηση ότι έχει ξεπεραστεί ένα κρίσιμο όριο είναι πλέον διάχυτη.
Η αποδοχή, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι υπάρχει ξεκάθαρη συναίνεση για την επόμενη μέρα. Η αναζήτηση στρατηγικής αυτονομίας από τις ΗΠΑ θα απαιτήσει χρόνια, ίσως και δεκαετίες, επενδύσεων και πολιτικών επιλογών υψηλού κόστους. Ένας εμπορικός πόλεμος με την Αμερική δεν αποκλείεται, ενώ το ευρωπαϊκό «εμπορικό μπαζούκα», που σχεδιάστηκε αρχικά με το βλέμμα στην Κίνα, ενδέχεται να χρησιμοποιηθεί για πρώτη φορά εναντίον μιας χώρας που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν αδιαμφισβήτητος σύμμαχος.
Το πένθος για τη διατλαντική σχέση δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί. Η αυταπάτη, όμως, έχει καταρρεύσει. Και αυτή η επώδυνη συνειδητοποίηση ίσως αποτελέσει το πρώτο βήμα για μια Ευρώπη πιο ώριμη, πιο ρεαλιστική και λιγότερο αφελή.