Μέσα σε μόλις έξι ημέρες, ο Ντόναλντ Τραμπ κατάφερε να ανατρέψει ισορροπίες δεκαετιών και να ταράξει τα θεμέλια της διεθνούς τάξης. Την έβδομη ημέρα, οι Ευρωπαίοι εταίροι του θα μπορούσαν να ελπίζουν σε μια ανάπαυλα ή έστω σε ένα σήμα αποκλιμάκωσης. Η παύση, ωστόσο, δεν ήρθε ποτέ.
Από τη στιγμή που ο Αμερικανός πρόεδρος απείλησε ανοιχτά με επιβολή δασμών – ακόμη και με χρήση βίας – προκειμένου να αποκτήσει τον έλεγχο της Γροιλανδίας, κατέρρευσαν και τα τελευταία άγραφα όρια της δυτικής συμμαχίας, σχολιάζει το CNN. Οι κινήσεις αυτές κατέστησαν σαφές ότι οι κανόνες που διέπουν την παλαιά παγκόσμια τάξη δεν ισχύουν πλέον. «Δεν πρόκειται για μετάβαση, αλλά για ρήξη», όπως το διατύπωσε με χαρακτηριστική ωμότητα ο Καναδός πρωθυπουργός Μαρκ Κάρνεϊ.
Στη θέση του γνώριμου πλαισίου συνεργασίας αναδύεται ένα πιο σκληρό, ασταθές και απρόβλεπτο διεθνές περιβάλλον, όπου κυριαρχεί ο νόμος του ισχυρότερου. Ένας από τους ακρογωνιαίους λίθους του μεταπολεμικού κόσμου –η σχεδόν αυτονόητη διατλαντική εμπιστοσύνη– μοιάζει πλέον να έχει υποστεί ανεπανόρθωτο πλήγμα.
Το αδιανόητο γίνεται πραγματικότητα
Το ενδιαφέρον του Τραμπ για τη Γροιλανδία δεν ήταν άγνωστο. Ήδη από το 2019 είχε εκφράσει ανοιχτά τη φιλοδοξία του. Εκείνο όμως που προκάλεσε πραγματικό σοκ στην Ευρώπη ήταν η κλιμάκωση των τελευταίων ημερών, με απειλές εκφοβισμού απέναντι σε ένα έδαφος που ανήκει σε σύμμαχο χώρα του ΝΑΤΟ. «Με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, θα πάρουμε τη Γροιλανδία», δήλωσε ο Τραμπ, αφήνοντας ανοιχτό ακόμη και το ενδεχόμενο «του δύσκολου τρόπου».
Η αντίδραση των Ευρωπαίων ηγετών υπήρξε άμεση και ασυνήθιστα σκληρή. Ο Εμανουέλ Μακρόν έκανε λόγο για επικίνδυνη κλιμάκωση με «απειλές εισβολής και οικονομικού πολέμου», ενώ ο Πολωνός πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ χρησιμοποίησε τον φορτισμένο όρο «κατευνασμός», υπενθυμίζοντας τα οδυνηρά ιστορικά διδάγματα της Ευρώπης. «Η Ευρώπη δεν μπορεί να εμφανίζεται αδύναμη – ούτε απέναντι στους εχθρούς της, ούτε απέναντι στους συμμάχους της», υπογράμμισε.
«Μπαίνουμε σε μια νέα πραγματικότητα, συχνά εξαιρετικά ασταθή», δήλωσε ανώτερος Ευρωπαίος διπλωμάτης, αναφερόμενος στη «βαθιά ανορθόδοξη και επιθετική ρητορική» της αμερικανικής διοίκησης.
«Ο φίλος δεν είναι πια δεδομένος»
Από τον Ιανουάριο του 2025, ο Τραμπ έχει επανειλημμένα ωθήσει τις σχέσεις με την Ευρώπη στα άκρα. Υιοθετεί ρητορική που συχνά ευθυγραμμίζεται με εκείνη του Βλαντίμιρ Πούτιν, αποσύρει ή παγώνει τη βοήθεια προς την Ουκρανία, επιβάλλει δασμούς σε παραδοσιακούς εταίρους και εξαπολύει δημόσιες επιθέσεις κατά ευρωπαϊκών κυβερνήσεων.
Μετά από μαραθώνια νυχτερινή σύνοδο κορυφής στις Βρυξέλλες, ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα τόνισε ότι οι σχέσεις μεταξύ εταίρων πρέπει να βασίζονται στον «σεβασμό και την ευγένεια» – μια έμμεση αλλά σαφή αιχμή προς τον Λευκό Οίκο.
Για πολλούς Ευρωπαίους αξιωματούχους, το συμπέρασμα είναι πλέον αναπόφευκτο: οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν αποτελούν πια τον αυτονόητο φίλο και τον σταθερό εγγυητή ασφάλειας. «Οι διατλαντικές σχέσεις έχουν δεχθεί βαρύ πλήγμα», δήλωσε η επικεφαλής της ευρωπαϊκής διπλωματίας Κάγια Κάλας. Ακόμη πιο κατηγορηματικός εμφανίστηκε ο πρώην πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Σαρλ Μισέλ, λέγοντας στο CNN ότι η σχέση «όπως τη γνωρίζαμε επί δεκαετίες, έχει τελειώσει».
Αντίσταση ή υποταγή;
Απέναντι στις επιδιώξεις του Τραμπ, η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα σκληρό δίλημμα: αντίσταση ή υποχώρηση. «Ο κατευνασμός δεν φέρνει ειρήνη, μόνο ταπείνωση», προειδοποίησε ο Τουσκ. Από την πλευρά του, ο Βέλγος πρωθυπουργός Μπαρτ ντε Βέβερ, μιλώντας στο Νταβός, έκανε λόγο για το λεπτό όριο ανάμεσα στον «ευτυχισμένο υποτελή» και τον «δυστυχισμένο σκλάβο».
Οι ζυμώσεις στους ευρωπαϊκούς διαδρόμους δείχνουν ότι οι κυβερνήσεις συγκλίνουν στην ανάγκη μεγαλύτερης στρατηγικής αυτονομίας, κυρίως στον τομέα της άμυνας. Παράλληλα, εγκαταλείπεται σταδιακά η πολιτική της κολακείας και του λεγόμενου «Trump-whispering», που χαρακτήρισε τις πρώτες αντιδράσεις το 2025.
Στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός, ο Μακρόν χαρακτήρισε τους αμερικανικούς δασμούς «θεμελιωδώς απαράδεκτους» και έστειλε σαφές μήνυμα: «Προτιμούμε τον σεβασμό από τους νταήδες».
Χωρίς επιστροφή
Παρά την πρόσκαιρη ανακούφιση που έφερε η αποκλιμάκωση γύρω από τη Γροιλανδία, ελάχιστοι στις Βρυξέλλες πιστεύουν ότι η διεθνής τάξη θα επιστρέψει στο προηγούμενο status quo. Οι απειλές παραμένουν πολλαπλές: η Ρωσία εντείνει τις επιθέσεις της στην Ουκρανία, οι χώρες της Βαλτικής ανησυχούν για την ασφάλεια κρίσιμων υποθαλάσσιων υποδομών, ενώ οι προκλήσεις από τη Μέση Ανατολή και την Κίνα παραμένουν ενεργές.
Την ίδια στιγμή, η Ευρώπη γνωρίζει ότι δεν είναι ακόμη πλήρως έτοιμη να αντιμετωπίσει μόνη της μια παρατεταμένη σύγκρουση με τη Ρωσία. Έτσι, παρά τη σκληρότερη ρητορική, ορισμένες κυβερνήσεις επιλέγουν πιο προσεκτικό τόνο. Ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς εξέφρασε «ευγνωμοσύνη» για την πρόσφατη αλλαγή στάσης του Τραμπ, ενώ οι χώρες της Βαλτικής κράτησαν χαμηλούς τόνους.
«Η συνεργασία πρέπει να είναι η λέξη-κλειδί, όχι η σύγκρουση», δήλωσε ο Λιθουανός πρόεδρος Γκιτάνας Ναουσέντα. Ακόμη κι έτσι, ακόμη και οι πιο μετριοπαθείς φωνές αναγνωρίζουν πλέον ότι κάτι θεμελιώδες έχει αλλάξει — και ότι η επιστροφή στο παρελθόν δεν είναι πλέον επιλογή.