Η νέα σύγκρουση στον Περσικό Κόλπο θεωρείται από πολλούς αναλυτές ο τρίτος μεγάλος πόλεμος στην περιοχή από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, αλλά και ο πιο περίπλοκος και επικίνδυνος.
Η κλιμάκωση της έντασης στη Μέση Ανατολή επιβεβαιώνει τον χαρακτηρισμό της περιοχής ως «βιομηχανίας κρίσεων», ενώ ταυτόχρονα επαναφέρει το ερώτημα γιατί οι Ηνωμένες Πολιτείες, παρά τις επανειλημμένες εξαγγελίες για περιορισμό της εμπλοκής τους, καταλήγουν ξανά σε στρατιωτικές παρεμβάσεις.
Από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, οι ΗΠΑ έχουν επιχειρήσει κατά μέσο όρο μία φορά ανά δεκαετία να ανατρέψουν κυβερνήσεις στη Μέση Ανατολή. Ωστόσο, σε πολλές περιπτώσεις οι εξελίξεις είχαν απρόβλεπτες συνέπειες τόσο για τις ίδιες τις χώρες όσο και για την αμερικανική πολιτική. Σήμερα, με τον Ντόναλντ Τραμπ να επιδιώκει αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν –μια χώρα περίπου 90 εκατομμυρίων κατοίκων– αυξάνονται οι ανησυχίες για τη διάρκεια και τις επιπτώσεις της σύγκρουσης.
Τα διδάγματα του πρώτου πολέμου του Κόλπου
Ο πρώτος πόλεμος του Κόλπου το 1990–1991 είχε σχετικά περιορισμένους στόχους και διάρκεια. Μετά την εισβολή του Σαντάμ Χουσεΐν στο Κουβέιτ, οι Ηνωμένες Πολιτείες υπό τον Τζορτζ Χ. Γ. Μπους συγκρότησαν ευρεία διεθνή συμμαχία και πέτυχαν την αποχώρηση των ιρακινών δυνάμεων. Η χερσαία επιχείρηση διήρκεσε μόλις 100 ώρες, ενώ η Ουάσιγκτον επέλεξε να μην προχωρήσει μέχρι τη Βαγδάτη, σεβόμενη την εντολή του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ.
Παρά την ταχεία στρατιωτική νίκη, ο πόλεμος άφησε σημαντικές πολιτικές επιπτώσεις. Οι Κούρδοι και οι σιίτες του Ιράκ, που είχαν ενθαρρυνθεί να εξεγερθούν κατά του Σαντάμ, ένιωσαν εγκαταλελειμμένοι όταν οι ΗΠΑ δεν στήριξαν τις εξεγέρσεις τους. Παράλληλα, η σύγκρουση οδήγησε στην εγκατάσταση μεγάλου αριθμού αμερικανικών στρατευμάτων και στρατιωτικών βάσεων στην περιοχή του Κόλπου, οι οποίες αποτέλεσαν βασικό πυλώνα της αμερικανικής στρατηγικής επιρροής στη Μέση Ανατολή.
Ο δεύτερος πόλεμος και οι απρόβλεπτες συνέπειες
Ο δεύτερος πόλεμος του Κόλπου, το 2003, ξεκίνησε με την εισβολή των ΗΠΑ στο Ιράκ υπό τον Τζορτζ Γ. Μπους, με βασικό επιχείρημα την ύπαρξη όπλων μαζικής καταστροφής. Οι πληροφορίες αυτές αποδείχθηκαν αργότερα λανθασμένες, ενώ η μεταπολεμική διαχείριση του Ιράκ οδήγησε σε πολιτική αστάθεια και εμφύλια βία.
Αρχικές εκτιμήσεις αξιωματούχων της αμερικανικής κυβέρνησης προέβλεπαν ότι οι Ιρακινοί θα υποδέχονταν τις δυνάμεις των ΗΠΑ ως απελευθερωτές και ότι η χώρα θα εξελισσόταν σε σταθερή δημοκρατία. Στην πράξη όμως η κατάσταση εξελίχθηκε διαφορετικά: η χώρα βυθίστηκε σε χάος, ενώ η αποσταθεροποίηση συνέβαλε στην ενίσχυση του Ιράν και στην άνοδο εξτρεμιστικών οργανώσεων, όπως το Ισλαμικό Κράτος. Το οικονομικό κόστος για τις ΗΠΑ εκτιμάται ότι ξεπέρασε τα δύο τρισεκατομμύρια δολάρια, ενώ οι ανθρώπινες απώλειες υπολογίζονται σε εκατοντάδες χιλιάδες.
Η σημερινή σύγκρουση και η αβεβαιότητα
Η τρέχουσα κρίση χαρακτηρίζεται από μεγάλη ασάφεια ως προς τους στόχους και τη στρατηγική. Αμερικανοί αξιωματούχοι έχουν επικαλεστεί διαφορετικούς λόγους για την αντιπαράθεση με το Ιράν, από την αποτροπή της ανάπτυξης πυρηνικών όπλων έως την ανάγκη αντιμετώπισης βαλλιστικών πυραύλων ή ακόμη και την αλλαγή του καθεστώτος στην Τεχεράνη.
Παράλληλα, υπάρχουν ενδείξεις ότι οι στρατηγικοί στόχοι των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ δεν ταυτίζονται πλήρως, γεγονός που προσθέτει επιπλέον αβεβαιότητα για την εξέλιξη της σύγκρουσης.
Ο φόβος αποσταθεροποίησης του Ιράν
Ένα από τα μεγαλύτερα ερωτήματα αφορά το ενδεχόμενο κατάρρευσης του ιρανικού κράτους. Σε ένα τέτοιο σενάριο, η χώρα θα μπορούσε να βρεθεί αντιμέτωπη με εθνοτικές εντάσεις και πιθανό κατακερματισμό, καθώς σημαντικές μειονότητες –όπως Κούρδοι, Μπαλόχοι, Άραβες Αχβάζι και Αζέροι– ζουν σε περιοχές με σημαντικούς ενεργειακούς πόρους.
Η προοπτική δημιουργίας ενός αποτυχημένου κράτους στο Ιράν προκαλεί ανησυχίες για αύξηση της τρομοκρατίας, του λαθρεμπορίου όπλων και της περιφερειακής αστάθειας.
Παρά τις διαφορές σε σχέση με τους προηγούμενους πολέμους του Κόλπου –όπως η απουσία δυτικών χερσαίων στρατευμάτων και ο αυξημένος ρόλος του Ισραήλ– παραμένει το ίδιο βασικό ερώτημα που είχε θέσει το 2003 ο Αμερικανός στρατηγός Ντέιβιντ Πετρέους κατά την προέλαση προς τη Βαγδάτη: «Πείτε μου, πώς θα τελειώσει αυτό;».
Ένα ερώτημα που παραμένει εξαιρετικά επίκαιρο και σήμερα.