Οι ανησυχίες του Γερμανού βιομηχανικού σχεδιαστή Ντίτερ Ραμς για τη σπατάλη πόρων και την ανάγκη για προϊόντα με μεγαλύτερη διάρκεια ζωής αποκτούν, σχεδόν μισό αιώνα αργότερα, ιδιαίτερη επικαιρότητα. Η διαρκής αύξηση των ηλεκτρονικών συσκευών έχει οδηγήσει σε εκρηκτική άνοδο των ηλεκτρονικών αποβλήτων, δημιουργώντας νέες περιβαλλοντικές και οικονομικές προκλήσεις.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΟΗΕ, τα ηλεκτρονικά απόβλητα παγκοσμίως σχεδόν διπλασιάστηκαν από το 2010 έως το 2022 και αναμένεται να αυξηθούν κατά επιπλέον 32% έως το 2030. Την ίδια στιγμή, στην Ευρωπαϊκή Ένωση η ποσότητα ηλεκτρικού και ηλεκτρονικού εξοπλισμού που διατίθεται στην αγορά αυξήθηκε από περίπου 7,6 εκατομμύρια τόνους το 2012 σε 14,4 εκατομμύρια τόνους το 2023.
Παρά την αύξηση των προσπαθειών ανακύκλωσης, λιγότερο από το ένα τρίτο αυτών των προϊόντων καταλήγει σήμερα να ανακυκλώνεται. Ωστόσο, η ανακύκλωση δεν αποτελεί τη μοναδική λύση. Η παράταση της διάρκειας ζωής των συσκευών, ώστε να παραμένουν σε χρήση για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, μπορεί να περιορίσει ακόμη περισσότερο το περιβαλλοντικό αποτύπωμα.
Καθοριστικό ρόλο σε αυτή την κατεύθυνση διαδραματίζει η επισκευή. Στην πράξη, όμως, οι καταναλωτές συχνά αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην εύρεση ανταλλακτικών, τεχνικών οδηγιών ή οικονομικά προσιτών υπηρεσιών επισκευής. Έτσι, σε αρκετές περιπτώσεις η αγορά μιας καινούργιας συσκευής θεωρείται ευκολότερη και φθηνότερη επιλογή.
Το πρόβλημα επιτείνεται από τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται πολλές σύγχρονες συσκευές. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν τα κινητά τηλέφωνα. Ενώ μέχρι περίπου το 2011 οι μπαταρίες μπορούσαν συνήθως να αντικατασταθούν εύκολα από τον ίδιο τον χρήστη, μέχρι το 2020 η δυνατότητα αυτή είχε γίνει πλέον σπάνια.
Η Ευρώπη επενδύει στην επισκευασιμότητα
Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιχειρεί να αλλάξει αυτή την πραγματικότητα μέσω ενός νέου κανονιστικού πλαισίου. Ο Κανονισμός για τα βιώσιμα προϊόντα του 2024 ενισχύει την αρχή της επισκευασιμότητας, ενώ ο νέος κανονισμός για τις μπαταρίες θέτει απαιτήσεις σχετικά με το πόσο εύκολα μπορούν να αντικατασταθούν.
Για τη διαμόρφωση αποτελεσματικών τεχνικών προδιαγραφών, το Κοινό Κέντρο Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (JRC) ανέπτυξε μεθοδολογία για την αξιολόγηση της επισκευασιμότητας των συσκευών.
Η αξιολόγηση βασίζεται κυρίως σε δύο παράγοντες:
- Στον σχεδιασμό του προϊόντος, δηλαδή στα εργαλεία, τα εξαρτήματα και τις διαδικασίες που απαιτούνται για την αντικατάσταση ενός μέρους.
- Στις υπηρεσίες του κατασκευαστή, όπως η διαθεσιμότητα ανταλλακτικών και τεχνικών οδηγιών επισκευής.
Με βάση αυτά τα κριτήρια δημιουργήθηκαν και δείκτες επισκευασιμότητας, οι οποίοι επιτρέπουν στους καταναλωτές να γνωρίζουν πόσο εύκολα μπορεί να επισκευαστεί μια συσκευή πριν την αγοράσουν.
Οι δείκτες εφαρμόστηκαν αρχικά σε smartphones και tablets, ενώ η χρήση τους αναμένεται να επεκταθεί και σε άλλες κατηγορίες προϊόντων, όπως καφεμηχανές, ηλεκτρικές σκούπες και εκτυπωτές.
Από τα smartphones μέχρι τα laptops
Οι νέοι κανόνες φαίνεται ήδη να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται τα προϊόντα. Στα smartphones έχουν κάνει την εμφάνισή τους οθόνες που μπορούν να αφαιρεθούν χωρίς κόλλα, ειδικά σχεδιασμένες συγκολλήσεις και πίσω καλύμματα που ανοίγουν ευκολότερα, χωρίς να θυσιάζονται απαραίτητα η αντοχή στο νερό και οι επιδόσεις.
Ανάλογες αλλαγές καταγράφονται και στους φορητούς υπολογιστές. Νεότερα μοντέλα διαθέτουν ανταλλάξιμα πληκτρολόγια, ευκολότερα αφαιρούμενες μπαταρίες και δυνατότητα αναβάθμισης της μνήμης και του αποθηκευτικού χώρου.
Ακόμη και σε μικρότερες ηλεκτρονικές συσκευές, όπως τα ασύρματα ακουστικά και τα smartwatches, οι κατασκευαστές αναζητούν τρόπους ώστε τα εξαρτήματα να μπορούν να αντικαθίστανται χωρίς να υποβαθμίζεται η λειτουργικότητα ή η αντοχή τους.
Οι αλλαγές επεκτείνονται και στις φορητές παιχνιδομηχανές, με εταιρείες να προσαρμόζουν τον σχεδιασμό τους ώστε να ανταποκρίνονται στις νέες ευρωπαϊκές απαιτήσεις και να διατηρούν την πρόσβαση στην αγορά της ΕΕ.
Στόχος των ευρωπαϊκών κανόνων δεν είναι να επιβάλουν έναν συγκεκριμένο τρόπο κατασκευής κάθε προϊόντος, αλλά να δημιουργήσουν ένα πλαίσιο που θα ενθαρρύνει την καινοτομία προς πιο βιώσιμες λύσεις.
Η φιλοσοφία αυτή βρίσκεται κοντά στο όραμα του Ντίτερ Ραμς για προϊόντα που είναι ανθεκτικά, λειτουργικά και φιλικά προς το περιβάλλον. Η ενίσχυση της επισκευής και η παράταση της ζωής των συσκευών μπορούν να περιορίσουν τα απόβλητα και τις εκπομπές, να μειώσουν το κόστος για τους καταναλωτές και παράλληλα να δημιουργήσουν νέες ευκαιρίες για κατασκευαστές και επιχειρήσεις επισκευής.