Η Σερβία άλλαξε σελίδα. Στις εκλογές της 25ης Οκτωβρίου, το φοιτητικό κίνημα κατέκτησε την πρώτη θέση, βάζοντας τέλος σε 14 χρόνια πολιτικής κυριαρχίας του Αλεξάνταρ Βούτσιτς.
Σύμφωνα με τους πρώτους υπολογισμούς, η Φοιτητική Λίστα εξασφαλίζει 138 από τις 250 έδρες του κοινοβουλίου, ενώ το Σερβικό Προοδευτικό Κόμμα (SNS) του προέδρου περιορίζεται σε 104.
Οι υπόλοιπες έδρες θα μοιραστούν στα κόμματα των εθνικών μειονοτήτων. Η προσέλευση άγγιξε το 70%, το υψηλότερο ποσοστό από τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας.
Από το Βελιγράδι ώς το Νόβι Σαντ και τη Νις, χιλιάδες πολίτες πανηγύρισαν στις κεντρικές πλατείες μέχρι τα ξημερώματα. «Η Σερβία είναι ελεύθερη», ανακοίνωσαν οι φοιτητές στα κοινωνικά δίκτυα.
Την πιο συμβολική εικόνα έδωσε, όπως σημειώνει το BBC, η διάλυση του «Ćaciland», του καταυλισμού υποστηρικτών του Βούτσιτς που είχε στηθεί πριν από 18 μήνες μπροστά από το κοινοβούλιο: τα κιγκλιδώματα ξηλώθηκαν, ενώ το πλήθος φώναζε «Ο Βούτσιτς φεύγει!».
Από την τραγωδία στο πανεθνικό κίνημα
Η αρχή έγινε την 1η Νοεμβρίου 2024, όταν κατέρρευσε το τσιμεντένιο στέγαστρο του σιδηροδρομικού σταθμού του Νόβι Σαντ και σκοτώθηκαν 16 άνθρωποι. Το δυστύχημα θεωρήθηκε εμβληματικό της διαφθοράς στη χώρα, καθώς οι επικριτές συνέδεσαν την προβληματική ανακαίνιση του σταθμού με τον Βούτσιτς, που είχε ταυτίσει το όνομά του με το έργο. «Η κατάρρευση ήταν η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι», εξήγησε η Έλενα Ιβάνοφ του think tank Henry Jackson Society.
Οι φοιτητικές διαδηλώσεις, που ζητούσαν δικαιοσύνη, εξελίχθηκαν σε πανεθνικό κίνημα που συσπείρωσε αγρότες, ηθοποιούς, ακόμη και δικαστές. Τον Ιανουάριο του 2025 παραιτήθηκε ο πρωθυπουργός «για να εκτονωθεί η ένταση», ενώ τον Μάρτιο το Βελιγράδι φιλοξένησε τη μεγαλύτερη αντικυβερνητική διαδήλωση στην ιστορία της χώρας.
Το κίνημα, χωρίς κεντρική ηγεσία, οργανώθηκε μέσα από φοιτητικές συνελεύσεις (plenum). Στις 28 Δεκεμβρίου συγκεντρώθηκαν σχεδόν 400.000 υπογραφές υπέρ πρόωρων εκλογών.
Όταν ο Βούτσιτς προκήρυξε πρόωρες κάλπες τον Σεπτέμβριο, οι φοιτητές ήταν έτοιμοι: διάλεξαν υποψηφίους, άνοιξαν προεκλογικά κέντρα, εκπαίδευσαν εκλογικούς παρατηρητές και, με πρωτοβουλίες όπως «ένας φοιτητής σε κάθε χωριό», προσέγγισαν και απομακρυσμένες περιοχές. Η Γκόρντανα Ντέλιτς του German Marshall Fund χαρακτήρισε τις εκλογές ουσιαστικά δημοψήφισμα για το κράτος δικαίου.
Φοιτητές χωρίς φοιτητές στη Βουλή
Παρότι κατέβασαν υποψηφίους και για τις 250 έδρες, κανένας δεν ήταν φοιτητής, μια συνειδητή επιλογή, αφού το εκλογικό σώμα δύσκολα θα ψήφιζε υποψηφίους με ελάχιστη εμπειρία. Επικεφαλής του ψηφοδελτίου ήταν ο καρδιολόγος Ίλια Σρντάνοβιτς, ο οποίος ωστόσο δεν θεωρείται πιθανός πρωθυπουργός.
Μεταξύ των εκλεγμένων βρίσκονται ο πρώην αστέρας του μπάσκετ Ντέγιαν Μποντιρόγκα, ο ηθοποιός Τίχομιρ Στάνιτς, ο τραγουδιστής Νίκολα Μίκιτς και πολλοί πανεπιστημιακοί. Το όνομα του πρώην διοικητή της Κεντρικής Τράπεζας, Ντέγιαν Σόσκιτς, αναφέρεται ως πιθανή επιλογή για την πρωθυπουργία.
Το πρόγραμμα των 11 σημείων προβλέπει, μεταξύ άλλων, ειδική αστυνομική μονάδα για την πάταξη της διαφθοράς, απομάκρυνση από το υπουργείο Εσωτερικών όσων παραβίασαν τους κανόνες στην καταστολή των διαδηλώσεων ή συνδέονται με το οργανωμένο έγκλημα, απεμπλοκή της δημόσιας ραδιοτηλεόρασης από τον πολιτικό έλεγχο και τέλος στους κομματικούς διορισμούς στις δημόσιες επιχειρήσεις. Ο Βούτσιτς και το SNS αρνούνται τις κατηγορίες για διαφθορά και χειραγώγηση των μέσων.
Το κίνημα έχει και αδύναμο σημείο: η απουσία εμφανών ηγετών και συνεκτικής ιδεολογίας του επέτρεψε να προσελκύσει ψηφοφόρους από όλο το φάσμα, αλλά θα δοκιμαστεί στην άσκηση εξουσίας.
Οι φοιτητές θα δεχθούν πιέσεις να τηρήσουν τις υποσχέσεις τους, καθώς, όπως δηλώνουν, οι εκπρόσωποί τους έχουν αναλάβει να μεταφέρουν μέσα στους θεσμούς «μέρος του αγώνα των δρόμων».
Οι αντιδράσεις
«Αποδείξαμε ότι η αλλαγή είναι εφικτή. Τώρα πρέπει να αποδείξουμε ότι αξίζουμε αυτή τη στιγμή», δήλωσε ο Σρντάνοβιτς. Ο Βούτσιτς αναγνώρισε την ήττα του, αλλά υποστήριξε ότι οι φοιτητές «κατέστρεψαν δύο χρόνια ζωής» στη χώρα και θα ηττηθούν «πιο γρήγορα απ' όσο νομίζουν», επαναλαμβάνοντας τον αβάσιμο ισχυρισμό ότι οι διαδηλωτές υποστηρίζονταν από «ευρωπαϊκές χώρες και το βαθύ κράτος των ΗΠΑ».
Ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα, και η πρόεδρος της Κομισιόν, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, χαιρέτισαν το αποτέλεσμα και δεσμεύτηκαν να στηρίξουν μεταρρυθμίσεις στο κράτος δικαίου, την ελευθερία του Τύπου και την καταπολέμηση της διαφθοράς, στον δρόμο της Σερβίας προς την ΕΕ. Ορισμένοι αναλυτές παραλληλίζουν την ήττα του Βούτσιτς με αυτήν του Βίκτορ Όρμπαν στην Ουγγαρία τον Απρίλιο.
Τι αλλάζει
Το αποτέλεσμα σηματοδοτεί γενεακή αλλαγή στην πολιτική σκηνή, ανοίγει τον δρόμο για βαθιά θεσμική αναδιάρθρωση και θέτει εκ νέου το ερώτημα της εξωτερικής πολιτικής: αν η νέα ηγεσία θα επιλέξει σαφή ευρωπαϊκό προσανατολισμό ή θα διατηρήσει ισορροπίες με Μόσχα και Πεκίνο, με τους οποίους η Σερβία έχει παραδοσιακά στενούς δεσμούς.