Ήταν 28 Αυγούστου 1948, στο χωριό Λια της Θεσπρωτίας, όπου γράφτηκε μια από τις πιο τραγικές σελίδες του αδελφοκτόνου Εμφυλίου. Η 41χρονη Ελένη Γκατζογιάννη, μάνα πέντε παιδιών, δολοφονήθηκε από αντάρτες του ΚΚΕ, σε εκτέλεση απόφασης καταδίκης, που πήρε κάποιο «ανταρτοδικείο» της περιοχής.
Το… «έγκλημά» της ήταν, ότι είχε οργανώσει την απόδραση των παιδιών της, της μητέρας της, της αδελφής και της ανιψιάς της, για να γλιτώσουν από το διαβόητο «παιδομάζωμα», δηλαδή την αναγκαστική μεταφορά ανηλίκων από τους αντάρτες σε χώρες του Ανατολικού μπλοκ. Μαζί της, ως… «συνεργός» στο… «φοβερό έγκλημά» της, εκτελέστηκε και η κουνιάδα της, Αλέξω, 56 ετών.
Το έγκλημα αυτό δεν καταγράφηκε απλώς στην τοπική μνήμη… Έγινε διεθνές σύμβολο χάρη στον γιο της Ελένης, Νίκο Γκατζογιάννη, που χρόνια αργότερα, το 1983, ως δημοσιογράφος των New York Times, έγραψε το βιβλίο «Ελένη». Στον πρόλογο του βιβλίου ο συγγραφέας τονίζει, ότι όλα τα ονόματα, οι ημερομηνίες και τα γεγονότα είναι αληθινά, έχουν βασιστεί σε πολυετείς έρευνες και μαρτυρίες επιζώντων. Το βιβλίο γνώρισε παγκόσμια επιτυχία, μεταφράστηκε σε 26 γλώσσες, απέσπασε το βραβείο της Βασιλικής Λογοτεχνικής Εταιρείας στη Βρετανία και έφτασε μέχρι τις υποψηφιότητες για το βραβείο της National Book Critics Circle στις Ηνωμένες Πολιτείες, έναν από τους σημαντικότερους θεσμούς κριτικής λογοτεχνίας στον κόσμο
Το 1985, η ιστορία πέρασε στη μεγάλη οθόνη. Ο Πίτερ Γέιτς σκηνοθέτησε την ταινία «Ελένη», με τον Τζον Μάλκοβιτς στον ρόλο του γιου και την Κέιτ Νέλιγκαν στον ρόλο της Ελένης. Κι όμως, στην Ελλάδα, η ταινία πολεμήθηκε λυσσαλέα! Το ΚΚΕ με οργανωμένες ομάδες επέβαλαν με τη βία την ουσιαστική της εξαφάνιση από τις κινηματογραφικές αίθουσες. Η τότε κυβέρνηση του Ανδρέα Παπανδρέου, αν και δεν προχώρησε σε γραπτή απαγόρευση, υπέκυψε στην πολιτική πίεση και τον εκφοβισμό. Η ταινία προβλήθηκε για ελάχιστες ημέρες, θεατές προπηλακίστηκαν έξω από κινηματογράφους, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις οι προβολές διεκόπησαν υπό την απειλή βίας.
Το ιστορικό πλαίσιο: Το διαβόητο παιδομάζωμα
Η τραγική ιστορία της Ελένης δεν μπορεί να κατανοηθεί αν δεν γνωρίζουμε το ιστορικό πλαίσιο εκείνης της εποχής. Το 1948, οι αντάρτες του ΚΚΕ αποφάσισαν να προχωρήσουν σε μαζική απομάκρυνση παιδιών από τις εμπόλεμες περιοχές της Βόρειας Ελλάδας, με ή χωρίς την συγκατάθεση των γονιών τους. Το φαινόμενο αυτό, που στην επίσημη ιστοριογραφία καταγράφηκε ως «παιδομάζωμα», δεν παρέμεινε, απλώς, ως μια εσωτερική ελληνική υπόθεση, αλλά απασχόλησε τον ΟΗΕ και τον Διεθνή Ερυθρό Σταυρό.
Σύμφωνα με την επιστημονική μελέτη των Loring Danforth και Riki Van Boeschoten (Children of the Greek Civil War, University of Chicago Press, 2012), περίπου 38.000 παιδιά μετακινήθηκαν, στην πλειοψηφία τους βίαια. Από αυτά, σχεδόν 25.000 οδηγήθηκαν από τους αντάρτες σε χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, ενώ τα υπόλοιπα, περίπου 13.000, που είχαν χάσει τους γονείς τους στον αδελφοκτόνο Εμφύλιο, συγκεντρώθηκαν από το ελληνικό κράτος σε εγκαταστάσεις, που είχε ιδρύσει η βασίλισσα Φρειδερίκη (Danforth & Van Boeschoten, 2012).
Οι εκθέσεις της Επιτροπής του ΟΗΕ για τα Βαλκάνια (UNSCOB, 1949–1951) και του Σουηδικού Ερυθρού Σταυρού επιβεβαιώνουν τα στοιχεία αυτά και καταγράφουν μαρτυρίες γονέων, που στερήθηκαν με τη βία τα παιδιά τους και δεν μπόρεσαν να τα σώσουν, όπως έκανε η Ελένη, η οποία, όμως, το πλήρωσε με τη ζωή της..! Μάλιστα, στις εκθέσεις αυτές, γίνεται σαφής αναφορά για βίαιες στρατολογήσεις και καταναγκαστικές απομακρύνσεις παιδιών από τους αντάρτες (UNSCOB Reports, 1949–1951).
Η θέση του ΚΚΕ: Από το… «παιδοσώσιμο» στην άρνηση
Το ΚΚΕ, τότε όπως και σήμερα, απορρίπτει τον όρο «παιδομάζωμα» και τον βαφτίζει, επί της ουσίας, σε… «παιδοσώσιμο». Στον Ριζοσπάστη το 2008, γράφτηκε, ότι επρόκειτο για «διάσωση παιδιών από τον πόλεμο και την πείνα», οργανωμένη μέσω της ΕΒΟΠ (Επιτροπή Βοήθειας στο Παιδί). Το αφήγημα του ΚΚΕ είναι πως τα παιδιά οδηγήθηκαν σε «φιλικές σοσιαλιστικές χώρες», «με τη συγκατάθεση των οικογενειών τους». Μα, για ποια συγκατάθεση μιλούν άραγε; Όταν σε χωριά της Ηπείρου και της Μακεδονίας οι γονείς είχαν το όπλο στον κρόταφο; Όταν η άρνηση σήμαινε θάνατο, όπως στην περίπτωση της Ελένης; Και όμως, το ΚΚΕ επιμένει να αντιστρέφει την πραγματικότητα, φτάνοντας στο σημείο να κατηγορεί το ελληνικό κράτος, ότι εκείνο έκανε το «πραγματικό παιδομάζωμα».
Ωστόσο, η θέση αυτή καταρρίπτεται από διεθνή έγγραφα και ανεξάρτητες μαρτυρίες. Ο ΟΗΕ, ο Ερυθρός Σταυρός και δεκάδες ξένες αποστολές στην Ελλάδα επιβεβαίωσαν τις καταγγελίες γονιών, που στερήθηκαν βίαια τα παιδιά τους. Τα παιδιά αυτά ανατράφηκαν σε καθεστώτα του Ανατολικού μπλοκ, πολλά δεν επαναπατρίστηκαν ποτέ. Επομένως, το αφήγημα του «παιδοσώσιμου» είναι μια εκ των υστέρων πολιτική κατασκευή, που αποσκοπεί στην προσπάθεια δικαίωσης μιας εγκληματικής επιλογής!
Η μάχη της μνήμης: Το βιβλίο και η ταινία
Το βιβλίο «Ελένη» κυκλοφόρησε το 1983 στις ΗΠΑ και προκάλεσε αίσθηση. Η Washington Post σημείωσε, ότι «το αληθινό έγκλημα της Ελένης ήταν ότι έσωσε τα παιδιά της από τον κομμουνιστικό στρατό», ενώ το Literary Review (με τον Κρίστοφερ Χίτσενς) τόνισε την ένταση της προσωπικής μαρτυρίας (Washington Post, 1983· Literary Review, 1984).
Η ταινία γυρίστηκε το 1985, κυρίως στην Ισπανία, αφού η τότε κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ δεν έδωσε άδεια για να γίνουν τα γυρίσματα στην Ήπειρο. Όταν προβλήθηκε στην Ελλάδα, η αντίδραση του ΚΚΕ ήταν βίαιη! Διαδηλώσεις, προπηλακισμοί και απειλές ανάγκασαν τους ιδιοκτήτες των κινηματογραφικών αιθουσών να κατεβάσουν την ταινία. Η τότε κυβέρνηση Παπανδρέου, αντί να υπερασπιστεί την ελευθερία της τέχνης, της έκφρασης και της ιστορικής μνήμης, έγινε, εμμέσως, συνένοχη. Υποκύπτοντας στον εκβιασμό του ΚΚΕ, επέβαλε τη σιωπή. Χωρίς να εκδοθεί γραπτή εντολή λογοκρισίας και απαγόρευσης, αλλά με την πολιτική βούληση ξεκάθαρη, εφαρμόστηκε μια ιδιότυπη «ημι-απαγόρευση». Η ταινία εξαφανίστηκε από τις αίθουσες, ενώ δεν προβλήθηκε ποτέ από τη δημόσια τηλεόραση. Στην πράξη, η τότε κυβέρνηση λειτούργησε ως, εν δυνάμει, εκτελεστής της λογοκρισίας, που απαίτησε το ΚΚΕ.
Είναι χαρακτηριστικό, ότι μια ταινία, που έλαβε διθυραμβικές κριτικές στο εξωτερικό, στην Ελλάδα έμεινε στο περιθώριο, θύμα πολιτικών ισορροπιών και κομματικών πιέσεων. Και είναι επίσης χαρακτηριστικό, ότι το ΚΚΕ, μέχρι σήμερα, συνεχίζει να χαρακτηρίζει το έργο «αντικομμουνιστικό», (Ριζοσπάστης 2017), αντί να πάρει το πολιτικό θάρρος να αναμετρηθεί με την ιστορική αλήθεια και να αναγνωρίσει το έγκλημα, που διεπράχθη, πριν ακριβώς 77 χρόνια, στο μικρό χωριό Λια της Θεσπρωτίας..!
Κριτική αποτίμηση
Η ιστορία της Ελένης Γκατζογιάννη δεν είναι μόνο μια από τις χιλιάδες τραγωδίες του αδελφοκτόνου Εμφυλίου. Είναι και μια υπόμνηση, για το πώς η μεταπολιτευτική Ελλάδα αντιμετώπισε την ιστορική μνήμη. Το ΚΚΕ, με την παλιά του νοοτροπία, επιχείρησε να φιμώσει κάθε αφήγημα, που δεν ταίριαζε στην ιδεολογική του γραμμή. Και η τότε κυβέρνηση, αντί να υπερασπιστεί την ελευθερία της έκφρασης, υπέκυψε στον εκβιασμό της λεγόμενης… «αριστερής πολιτικής ορθότητας». Ένα φαινόμενο, που δυστυχώς ζούμε μέχρι και σήμερα: Bίαιες, τραμπούκικες επιθέσεις σε όσους τολμούν να εκφράσουν διαφορετική άποψη από αυτή της… «αριστερής καθεστηκύιας τάξης». Πρόσφατα, στις 30 Απριλίου 2025, κουκουλοφόροι εισέβαλαν -όπως σε καταδρομική επιχείρηση- σε εκδήλωση της Δ.Α.Π (της φοιτητικής νεολαίας της ΝΔ), στο τμήμα Τουρκικών Σπουδών, στη Νομική Σχολή Αθηνών και τραυμάτισαν σοβαρά έναν διδακτορικό φοιτητή, που μεταφέρθηκε αιμόφυρτος στον Ερυθρό Σταυρό. Αντίστοιχα, στη Θεσσαλονίκη, ακροαριστερές ομάδες διέλυσαν εκδήλωση με ομιλητή τον ισραηλινό συγγραφέα Άμος Γκιτάι, (ο οποίος, μάλιστα, δεν είναι φίλα προσκείμενος στην πολιτική της κυβέρνησης Νετανιάχου). Όλα αυτά, δεν είναι μεμονωμένα περιστατικά… Είναι η έκφραση ενός ιδιότυπου μεσσιανισμού της Αριστεράς, που θεωρεί πως κατέχει την «απόλυτη αλήθεια» και, όπως κάθε θρησκεία-δόγμα, δεν ανέχεται την αίρεση! Όσοι δεν συμφωνούν, πρέπει να φιμώνονται ή να τιμωρούνται!
Η θυσία της Ελένης Γκατζογιάννη δεν μπορεί και δεν πρέπει να σβηστεί από τη μνήμη, όσο κι αν κάποιοι προσπάθησαν να την εξαφανίσουν. Το παιδομάζωμα, τεκμηριωμένο από διεθνείς οργανισμούς, παραμένει μια από τις πιο σκοτεινές πτυχές του αδελφοκτόνου Εμφυλίου. Και η τακτική του ΚΚΕ -τότε με εκτελέσεις και απαγωγές παιδιών, αργότερα με προπηλακισμούς θεατών- έχει μια κοινή βάση: Την προσπάθεια να επιβληθεί διά της βίας η «σωστή» εκδοχή της ιστορίας.
Σε μια δημοκρατική κοινωνία, η μνήμη δεν μπορεί να είναι ιδιοκτησία κομμάτων και ούτε να ορίζεται απ’ αυτά! Ούτε μπορεί να λογοκρίνεται η έκφραση και η τέχνη. Η «Ελένη» του Νίκου Γκατζογιάννη υπενθυμίζει, ότι η αλήθεια, όσο κι αν κάποιοι προσπαθήσουν να την θάψουν, τελικά βρίσκει τον τρόπο να βγει στο φως! Και κάτι ακόμα: Η ιστορία της Ελένης Γκατζογιάννη δεν είναι μόνο η ιστορία μιας μητέρας, που θυσιάστηκε για να σώσει τα παιδιά της. Είναι και η ιστορία μιας χώρας, που, δεκαετίες αργότερα, επέτρεψε σε κομματικούς μηχανισμούς και πολιτικές ισορροπίες να υπαγορεύσουν, ποια μνήμη επιτρέπεται να θυμόμαστε και ποια όχι..!
ΠΗΓΗ: tomanifesto.gr