Πέντε κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Ελλάδα, η Γερμανία, η Αυστρία, η Δανία και η Ολλανδία, προχωρούν στη δημιουργία του πρώτου κόμβου επιστροφών μεταναστών εκτός ΕΕ, με στόχο να επιταχυνθούν οι απελάσεις και να περιοριστεί η παράτυπη μετανάστευση.
Η Ρουάντα επιβεβαιώθηκε επίσημα, στη σημερινή παρουσίαση του σχεδίου στη Βιέννη (Δευτέρα 16 Νοεμβρίου), ως η χώρα με την οποία θα ξεκινήσουν άμεσα οι συνομιλίες, στο πλαίσιο του νέου ευρωπαϊκού κανονιστικού πλαισίου, όπως ανακοίνωσε η αυστριακή κυβέρνηση.
Η ανακοίνωση εκδόθηκε κατά την έναρξη της κοινής συνέντευξης Τύπου του Αυστριακού καγκελάριου Κρίστιαν Στόκερ και της Δανής πρωθυπουργού Μέτε Φρεντέρικσεν.
Οι διαπραγματεύσεις, σύμφωνα με αυτήν, πρέπει να προχωρήσουν γρήγορα, ώστε οι πρώτες επιστροφές αιτούντων άσυλο που έχουν απορριφθεί και δεν μπορούν να γυρίσουν στις χώρες τους να γίνουν το 2027.
Οι τρεις στόχοι της πρωτοβουλίας
Ο κ. Στόκερ εξήγησε ότι η πρωτοβουλία έχει τρεις βασικούς στόχους: τη μεταφορά σε κέντρα επιστροφής όσων αιτούντων άσυλο έχουν απορριφθεί τελεσίδικα, την αντιμετώπιση των δικτύων διακινητών ώστε να αποτραπούν θάνατοι στη Μεσόγειο και σε άλλες επικίνδυνες διαδρομές, και την αποσυμφόρηση των υποδομών και των υπηρεσιών των ευρωπαϊκών χωρών που δέχονται πιέσεις από τις μεταναστευτικές ροές των τελευταίων ετών.
Η ελληνική στάση
Την Αθήνα εκπροσωπεί ο υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου, Θάνος Πλεύρης, που έχει αναλάβει ενεργό ρόλο στις διαβουλεύσεις. Χαρακτήρισε τη σημερινή ημέρα «σημαντική για την ευρωπαϊκή μεταναστευτική πολιτική», υποστηρίζοντας ότι η Ελλάδα, ως χώρα πρώτης υποδοχής, γνωρίζει την ανάγκη τόσο της φύλαξης των συνόρων όσο και της αύξησης των επιστροφών.
Κατά τον ίδιο, η δημιουργία Return Hub εκτός Ευρώπης είναι μια καινοτόμος λύση που επιτρέπει να δοθεί μάχη κατά της παράνομης μετανάστευσης και των κυκλωμάτων διακίνησης, αλλά και να αυξηθούν οι επιστροφές.
«Όποιος δικαιούται άσυλο στην Ευρώπη, το λαμβάνει και έχει όλο το πλαίσιο προστασίας. Όποιος δεν δικαιούται, θα πρέπει να επιστρέφει στη χώρα καταγωγής του, διότι διαφορετικά δεν έχει αξία η διαδικασία του ασύλου», δήλωσε. Ευχαρίστησε τον υπουργό Εσωτερικών της Ρουάντας, Βενσάν Μπιρούτα, και σημείωσε ότι η πρωτοβουλία μπορεί να προσφέρει σε ορισμένους ανθρώπους «μια δεύτερη ευκαιρία», δηλαδή νόμιμο καθεστώς σε τρίτη χώρα, αφού δεν μπορούν να το αποκτήσουν στην Ευρώπη.
Πρόσθεσε ότι η Ευρώπη μπορεί να αναπτύξει νόμιμους διαδρόμους για νόμιμη μετανάστευση, αλλά δεν πρέπει να εκβιάζεται από κυκλώματα που στέλνουν μετανάστες ακόμη και όταν δεν δικαιούνται άσυλο.
Ο κ. Πλεύρης διαβεβαίωσε ότι το Κέντρο Επιστροφής θα λειτουργήσει με απόλυτο σεβασμό στο διεθνές δίκαιο και τα ανθρώπινα δικαιώματα και ότι δεν θα είναι κλειστή δομή. Εκτίμησε ότι το εγχείρημα μπορεί να αλλάξει σημαντικά την ευρωπαϊκή μεταναστευτική πολιτική και ότι το επόμενο διάστημα αναμένεται σαφής οδικός χάρτης για την υλοποίησή του.
Η ελληνική κυβέρνηση επιδιώκει πιλοτική εφαρμογή μέσα στο 2027, θεωρώντας ότι θα διευκολύνει την απομάκρυνση όσων δεν δικαιούνται διεθνή προστασία και θα αποσυμφορήσει τις χώρες πρώτης υποδοχής.
Μνημόνιο τον Ιανουάριο
Σύμφωνα με πληροφορίες του protothema.gr, επόμενο βήμα είναι η υπογραφή κοινού μνημονίου συνεργασίας των πέντε κρατών με τη Ρουάντα, που τοποθετείται στις αρχές Ιανουαρίου 2027. Το μνημόνιο θα αποτυπώνει τη συμφωνία για τον κόμβο, το πλαίσιο λειτουργίας του και τις υποχρεώσεις των συμμετεχόντων.
Ανοιχτές εγκαταστάσεις, όχι κέντρο κράτησης
Κεντρικό στοιχείο του σχεδιασμού είναι ότι δεν προβλέπεται κλειστό κέντρο κράτησης, αλλά ανοιχτές εγκαταστάσεις. Με την άφιξή τους στη Ρουάντα, οι μεταφερόμενοι θα λαμβάνουν άδεια διαμονής και θα έχουν δύο επιλογές: να παραμείνουν και να ενταχθούν στην τοπική κοινωνία ή να επιστρέψουν οικειοθελώς στη χώρα καταγωγής τους.
Για όσους μείνουν, προβλέπονται κίνητρα και υποστηρικτικές υπηρεσίες, όπως μαθήματα γλώσσας, πρόσβαση σε ασφαλιστικές και κοινωνικές παροχές και κοινωνική στέγαση. Όσοι επιλέξουν να μείνουν θα μπορούν αργότερα να αλλάξουν γνώμη και να ζητήσουν επιστροφή.
Οι πέντε κυβερνήσεις και η Ρουάντα επιμένουν ότι ο κόμβος δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως τιμωρητικό μέτρο, αλλά ως «δεύτερη ευκαιρία» για ανθρώπους που δεν μπορούν να μείνουν στην ΕΕ και αντιμετωπίζουν εμπόδια στην επιστροφή τους. Αντί να παρατείνεται επ' αόριστον η εκκρεμότητά τους, το σχέδιο φιλοδοξεί να τους προσφέρει νόμιμη διαμονή και προοπτική οικονομικής και κοινωνικής ένταξης.
Ποιοι θα μεταφέρονται και ποιοι θα εξαιρούνται
Το σχέδιο δεν προβλέπει οριζόντια μεταφορά μεταναστών. Αφορά υπηκόους τρίτων χωρών που έχουν υποβάλει αίτημα ασύλου, το οποίο απορρίφθηκε τελεσίδικα (όπως μεταδίδει το BBC, έχουν εξαντλήσει και τα ένδικα μέσα), και των οποίων η επιστροφή δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί, είτε επειδή οι ίδιοι δεν συνεργάζονται με τις αρχές είτε επειδή οι χώρες καταγωγής τους αρνούνται την επανεισδοχή.
Εξαιρούνται οι ασυνόδευτοι ανήλικοι, οι οικογένειες και τα άτομα που ανήκουν σε σοβαρές κατηγορίες ευαλωτότητας. Η τελική εξειδίκευση των προϋποθέσεων, των εξαιρέσεων και των εγγυήσεων προστασίας θα αποτελέσει αντικείμενο των τεχνικών συνομιλιών πριν από την υπογραφή του μνημονίου.
Διπλωματικές πηγές που επικαλείται το AFP κάνουν λόγο για αρχική φάση με περίπου 100 μετανάστες, δηλαδή γύρω στους 20 από κάθε συμμετέχουσα χώρα, και για έναρξη λειτουργίας μέσα στο 2027.
Η χρηματοδότηση, το νομικό καθεστώς και οι διαδικασίες μεταφοράς παραμένουν υπό διαμόρφωση. Επικουρικό ρόλο θα μπορούσε να έχει ο Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης, ο εκπρόσωπος του οποίου επιβεβαίωσε ότι εξελίσσονται συζητήσεις με κράτη-μέλη για κόμβους επιστροφών ή παρόμοιους μηχανισμούς.
Γιατί η Ρουάντα
Σύμφωνα με την προσέγγιση των πέντε κυβερνήσεων, στην επιλογή ζύγισαν η πολιτική σταθερότητα της χώρας, η κοινωνική συνοχή, οι ρυθμοί οικονομικής ανάπτυξης και η εμπειρία της στη φιλοξενία προσφύγων. Ιδιαίτερη βαρύτητα δόθηκε στο γεγονός ότι έχει δεχθεί διαχρονικά μεγάλο αριθμό εκτοπισμένων πληθυσμών και μπορεί να αξιοποιήσει την τεχνογνωσία της στην υποδοχή και την κοινωνική ένταξη.
Παράλληλα, το Κιγκάλι επιδιώκει ενίσχυση της διεθνούς παρουσίας του και διεύρυνση των συνεργασιών του με ευρωπαϊκά κράτη. Η Ρουάντα είχε επιβεβαιώσει από τον Αύγουστο ότι βρισκόταν σε προκαταρκτικές επαφές, ενώ η πρωτοβουλία των πέντε είχε γίνει γνωστή τον περασμένο Σεπτέμβριο.
Το ευρωπαϊκό πλαίσιο και η στήριξη της Κομισιόν
Η πρωτοβουλία εντάσσεται στη νέα ευρωπαϊκή πολιτική επιστροφών, η οποία στοχεύει να αντιμετωπίσει το γεγονός ότι σημαντικό μέρος όσων λαμβάνουν απόφαση επιστροφής δεν απομακρύνεται τελικά από την ΕΕ. Το νέο πλαίσιο επιτρέπει κόμβους σε τρίτες χώρες, υπό τον όρο ότι τηρούνται οι εγγυήσεις για τα θεμελιώδη δικαιώματα και η αρχή της μη επαναπροώθησης. Οι πέντε χώρες επιχειρούν να το μετατρέψουν σε συγκεκριμένο επιχειρησιακό μοντέλο.
Η Κομισιόν χαιρέτισε την πρωτοβουλία πριν από την επίσημη παρουσίασή της. Ο εκπρόσωπός της, Μάρκους Λάμερτ, δήλωσε ότι παρακολουθεί στενά τις προπαρασκευαστικές εργασίες, επισημαίνοντας την ανάγκη σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων και συνεργασίας με οργανισμούς του ΟΗΕ.
Επιφυλάξεις από οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων
Οι πέντε κυβερνήσεις υποστηρίζουν ότι το σχέδιο συμβαδίζει με το ευρωπαϊκό και το διεθνές δίκαιο, όμως η επιλογή της Ρουάντας προκαλεί αντιδράσεις. Η Κλεμεντίν ντε Μονζουά του Human Rights Watch επικαλέστηκε το ιστορικό της χώρας σε καταστολή της πολιτικής διαφωνίας, αυθαίρετες κρατήσεις και κακομεταχείριση κρατουμένων, καθώς και την υποστήριξη που, σύμφωνα με την οργάνωση, παρέχει σε αντάρτες στο Κονγκό. Προειδοποίησε ότι η καταβολή χρημάτων στο Κιγκάλι θα χρηματοδοτούσε και θα ενίσχυε πολιτικά μια κυβέρνηση υπεύθυνη για σοβαρές παραβιάσεις.
Ο Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ υπογραμμίζει ότι κάθε τρίτη χώρα που φιλοξενεί κόμβο πρέπει να σέβεται πλήρως τα θεμελιώδη δικαιώματα. Δεν επιτρέπεται η μεταφορά ανθρώπων σε χώρες όπου κινδυνεύουν με σοβαρή δίωξη, ενώ οι ασυνόδευτοι ανήλικοι δεν πρέπει να στέλνονται σε τέτοια κέντρα.
Η πρωτοβουλία έρχεται σε περίοδο που το μεταναστευτικό παραμένει κεντρικό θέμα της ευρωπαϊκής πολιτικής ατζέντας, ενόψει εκλογών σε αρκετά κράτη-μέλη, με τις κυβερνήσεις να δέχονται πίεση για αποτελεσματικότερες πολιτικές ελέγχου των συνόρων και επιστροφών.