Όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ είχαν πλήξει ξανά το Ιράν, δημοσιογράφος είχε ρωτήσει τον Βλαντίμιρ Πούτιν πώς θα αντιδρούσε αν ο ανώτατος ηγέτης της Τεχεράνης σκοτωνόταν. «Δεν θέλω καν να το συζητήσω», είχε απαντήσει τότε.
Λιγότερο από εννέα μήνες αργότερα, μετά τη δολοφονία του Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ σε στοχευμένη επιχείρηση υπό την ηγεσία του Ισραήλ με αμερικανική υποστήριξη, ο Ρώσος πρόεδρος δεν μπορούσε πλέον να αποφύγει την τοποθέτηση. Σε ανακοίνωση που αναρτήθηκε στον ιστότοπο του Κρεμλίνου, χαρακτήρισε τη δολοφονία «έγκλημα» που συνιστά «κυνική παραβίαση κάθε κανόνα ανθρώπινης ηθικής και διεθνούς δικαίου».
Η αντίδρασή του ήταν εντονότερη ακόμη και από εκείνη που είχε εκδηλώσει μετά τη σύλληψη του Νικολάς Μαδούρο νωρίτερα φέτος. Παρ’ όλα αυτά, απέφυγε επιμελώς να κατονομάσει ευθέως τις χώρες που ευθύνονται για το πλήγμα.
Η σκιά του Καντάφι και η «νοοτροπία καταφυγίου»
Στη Μόσχα, ο θάνατος του Χαμενεΐ αναβίωσε μνήμες από την πτώση του Μουαμάρ Καντάφι το 2011, μετά την επέμβαση του ΝΑΤΟ στη Λιβύη. Τα βίντεο του λιντσαρίσματός του, που έκαναν τότε τον γύρο του κόσμου, είχαν προκαλέσει την οργή του Πούτιν. Ο Ρώσος δημοσιογράφος Μιχαήλ Ζύγκαρ έχει περιγράψει τον Πούτιν ως «σοκαρισμένο» από τις εικόνες.
Λίγους μήνες μετά την ανατροπή Καντάφι, ο Πούτιν επέστρεψε στην προεδρία με σαφή στόχο τη ρήξη με τη Δύση και την εξουδετέρωση της εσωτερικής αντιπολίτευσης, την οποία κατηγορούσε για συνεργασία με ξένα συμφέροντα. Ο αναλυτής Αλεξάντερ Μπάουνοφ έχει επισημάνει ότι ο θάνατος του Λίβυου ηγέτη αποτέλεσε καμπή για τη ρωσική πολιτική, εσωτερική και εξωτερική.
Έκτοτε, ο Ρώσος πρόεδρος εμφανίζεται ολοένα και πιο απομονωμένος. Κατά την πανδημία, οι επαφές του ήταν αυστηρά ελεγχόμενες, με χαρακτηριστικές τις μεγάλες αποστάσεις από συνομιλητές. Ο εκλιπών ηγέτης της αντιπολίτευσης Αλεξέι Ναβάλνι τον είχε αποκαλέσει σκωπτικά «παππού στο καταφύγιο», υπαινισσόμενος την έρευνα για πολυτελές συγκρότημα με υπόγειες σήραγγες.
Ρητορική έντασης και φόβος περικύκλωσης
Η ανατροπή δύο συμμάχων της Μόσχας, του Μαδούρο και του Χαμενεΐ, μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα, τροφοδότησε έντονη ρητορική σε φιλοκρεμλινικούς κύκλους. Ο πρώην πρόεδρος Ντμίτρι Μεντβέντεφ έκανε λόγο για το «πραγματικό πρόσωπο» των ΗΠΑ, ενώ ο τηλεπαρουσιαστής Βλαντίμιρ Σολοβιόφ κατηγόρησε την Ουάσιγκτον ότι λειτουργεί «σαν αρπακτικό».
Ακόμη πιο αιχμηρός εμφανίστηκε ο ιδεολόγος Αλεξάντερ Ντούγκιν, προειδοποιώντας ότι η Ρωσία θα μπορούσε να αποτελέσει τον επόμενο στόχο. Σε αυτό το κλίμα, φιλοκυβερνητικά μέσα υιοθέτησαν δραματικούς τίτλους περί απειλής εξόντωσης της χώρας.
Ψυχρός ρεαλισμός πίσω από τις δηλώσεις
Παρά την οξεία ρητορική, το Κρεμλίνο διατήρησε πιο ισορροπημένο τόνο. Ο εκπρόσωπος Ντμίτρι Πεσκόφ εξέφρασε απογοήτευση για την αποτυχία των αμερικανοϊρανικών συνομιλιών, αλλά ταυτόχρονα αναγνώρισε τις προσπάθειες των ΗΠΑ για διαμεσολάβηση στον πόλεμο της Ουκρανίας.
Σύμφωνα με τον καθηγητή Σαμ Γκριν του King’s College, ο Πούτιν δεν έχει λόγο να διαρρήξει τους διαύλους επικοινωνίας με την Ουάσιγκτον, καθώς η αμερικανική πίεση προς το Κίεβο και τους Ευρωπαίους συμμάχους λειτουργεί προς όφελος της Μόσχας.
Η κρίση στο Ιράν ενδέχεται, άλλωστε, να αποφέρει και γεωπολιτικά οφέλη για τη Ρωσία: υψηλότερες τιμές πετρελαίου, διαφωνίες μεταξύ ΗΠΑ και Ευρώπης και μετατόπιση της αμερικανικής προσοχής από το ουκρανικό μέτωπο.
Ωστόσο, όσο ισχυρό κι αν είναι το πυρηνικό οπλοστάσιο της Ρωσίας, δεν μπορεί να λειτουργήσει ως ασπίδα έναντι εσωτερικών απειλών. Αν η τύχη των συμμάχων του ενισχύει τους φόβους του Πούτιν, αυτοί φαίνεται να στρέφονται λιγότερο προς το ΝΑΤΟ και περισσότερο προς τις εσωτερικές ισορροπίες εξουσίας.
Όπως σημειώνει ο Γκριν, η ιστορία δείχνει ότι ηγέτες που συγκεντρώνουν τόσο μεγάλη εξουσία για τόσο μεγάλο διάστημα σπάνια αποχωρούν ομαλά: «Είτε υπό σύλληψη, είτε σε φέρετρο».