Ένα «φάντασμα» πλανάται πάνω από τη Ρωσία — το φάντασμα της διαδοχής. Ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν, διανύοντας το 74ο έτος της ηλικίας του, έχει οικοδομήσει ένα απόλυτα προσωποπαγές καθεστώς, το οποίο όμως στερείται οποιουδήποτε ουσιαστικού σχεδιασμού για την επόμενη ημέρα.
Είτε λόγω θανάτου, είτε λόγω ασθένειας, είτε λόγω απόσυρσης, η αποχώρηση του Πούτιν από την εξουσία είναι νομοτελειακή, αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο για μια βιαστική μεταβίβαση της ηγεσίας, μια χαώδη διαμάχη επικράτησης μεταξύ των ελίτ ή τη διαρκή παρακμή μιας γεροντοκρατίας.
Το ζήτημα της διαδοχής υπερβαίνει το ίδιο το πρόσωπο του Πούτιν, καθώς αφορά τη συνολική αποχώρηση της γενιάς που τον περιβάλλει. Οι περισσότεροι παράγοντες που διαθέτουν την επιρροή να διαμορφώσουν την επόμενη ημέρα βρίσκονται σε παρόμοια ηλικία με τον Ρώσο πρόεδρο και ελέγχουν τους κρίσιμους θεσμούς του κράτους.
Το αδιέξοδο της γεροντοκρατίας
Η στενή ομάδα του Πούτιν εξασφάλισε τη σταθερότητα του καθεστώτος, αποκλείοντας παράλληλα τις νεότερες γενιές από την άσκηση υψηλής πολιτικής και την απόκτηση διοικητικής εμπειρίας.
Αυτός ο θεσμικός αποκλεισμός έχει δημιουργήσει ένα σοβαρό σημείο εμπλοκής, οδηγώντας ακόμη και σε φαινόμενα «άλματος» γενεών, όπου τέκνα και συγγενείς της σημερινής ηγεσίας τοποθετούνται σε καίριες κυβερνητικές θέσεις, προσπερνώντας στελέχη 50 και 60 ετών που θεωρούσαν τους εαυτούς τους φυσικούς διαδόχους.
Παρά την ύπαρξη συνταγματικής πρόβλεψης που ορίζει τον πρωθυπουργό ως υπηρεσιακό πρόεδρο για διάστημα τριών μηνών έως τη διεξαγωγή εκλογών, η πραγματική μεταβίβαση της εξουσίας —όπως συνέβη και μετά τον θάνατο του Ιωσήφ Στάλιν το 1953— θα κριθεί από τις παρασκηνιακές συμφωνίες μιας κλειστής ομάδας παραγόντων.
Ωστόσο, σε αντίθεση με την εποχή Στάλιν, οι σημερινοί διεκδικητές και ρυθμιστές της εξουσίας είναι σημαντικά γηραιότεροι, γεγονός που εγείρει αμφιβολίες για τη δυνατότητά τους να διαχειριστούν αποτελεσματικά μια αμφισβητούμενη διαδοχή.
Το μοντέλο ελέγχου και τα διδάγματα της ιστορίας
Ο Πούτιν απέφυγε συστηματικά τον ορισμό διαδόχου ή τη θεσμοθέτηση μιας σαφούς διαδικασίας επιλογής, σε αντίθεση με άλλα μετασοβιετικά καθεστώτα (όπως το Αζερμπαϊτζάν ή το Καζακστάν). Αντίθετα, στηρίχθηκε σε μια γηράσκουσα ομάδα πιστών συμμάχων που ηγούνται των υπηρεσιών ασφαλείας, των μυστικών πληροφοριών και του στρατεύματος, διατηρώντας τον απόλυτο έλεγχο μέσω προσωπικών δεσμών:
Αλεξάντερ Μπόρτνικοφ (74 ετών): Επικεφαλής της Υπηρεσίας Ασφαλείας (FSB)
Σεργκέι Σόιγκου (71 ετών): Γραμματέας του Συμβουλίου Ασφαλείας
Σεργκέι Ναρίσκιν (71 ετών): Διευθυντής της Υπηρεσίας Εξωτερικής Κατασκοπείας (SVR)
Αλεξάντερ Μπαστρίκιν (72 ετών): Επικεφαλής της Ερευνητικής Επιτροπής
Βίκτορ Ζολότοφ (72 ετών): Αρχηγός της Εθνικής Φρουράς (Rosgvardia)
Βαλέρι Γκεράσιμοφ (70 ετών): Αρχηγός του Γενικού Επιτελείου Στρατού
Η ιστορική εμπειρία της μετα-Στάλιν εποχής δείχνει ότι η διαδικασία εδραίωσης ενός νέου ηγέτη (όπως στην περίπτωση του Νικίτα Χρουστσόφ) μπορεί να διαρκέσει χρόνια, εμπεριέχοντας έντονες εσωτερικές συγκρούσεις και εκκαθαρίσεις μεταξύ των μελών της ηγετικής ομάδας.
Οι πιθανοί διεκδικητές και ο κίνδυνος εσωτερικής σύγκρουσης
Στη μετά-Πούτιν εποχή, τον πρώτο λόγο θα έχουν όσοι κατέχουν ταυτόχρονα θεσμική ισχύ και ισχυρά προσωπικά δίκτυα. Μεταξύ των νεότερων σε ηλικία παραγόντων που αναφέρονται συχνά ως πιθανοί διεκδικητές ή ρυθμιστές περιλαμβάνονται:
Αλεξέι Ντιούμιν (53 ετών): Γραμματέας του Κρατικού Συμβουλίου και πρώην σωματοφύλακας του Πούτιν.
Μιχαήλ Μισούστιν (60 ετών): Σημερινός πρωθυπουργός, ο οποίος όμως στερείται δικού του αυτόνομου πολιτικού δικτύου.
Βιατσεσλάβ Βολόντιν (62 ετών): Πρόεδρος της Κρατικής Δούμας.
Σεργκέι Κιριγένκο (64 ετών): Πρώτος αναπληρωτής διευθυντής της Προεδρικής Διοίκησης.
Όσο καθυστερεί η φυσιολογική ανανέωση της ηγεσίας, τόσο αυξάνεται η δυσαρέσκεια των παραγκωνισμένων μεσαίων στελεχών. Η έλλειψη προετοιμασίας και εμπειρίας στη διακυβέρνηση, σε συνδυασμό με τις πιέσεις μιας παρατεταμένης αναμονής, καθιστούν την αυλαία της εποχής Πούτιν μια εξαιρετικά επικίνδυνη και απρόβλεπτη μεταβατική περίοδο για τη Ρωσία.