Πολιτικό σεισμό στη Γερμανία και έντονες αντιδράσεις στην Ευρώπη προκαλεί η σαρωτική νίκη της Εναλλακτικής για τη Γερμανία (AfD) στις περιφερειακές εκλογές της Σαξονίας-Άνχαλτ, ένα αποτέλεσμα που αλλάζει τις πολιτικές ισορροπίες στο ανατολικό κρατίδιο και εντείνει την πίεση στην κυβέρνηση του καγκελάριου Φρίντριχ Μερτς.
Το AfD αναδείχθηκε με μεγάλη διαφορά πρώτη πολιτική δύναμη, συγκεντρώνοντας περίπου το 44% των ψήφων και υπερδιπλασιάζοντας το ποσοστό του σε σύγκριση με τις εκλογές του 2021.
Στον αντίποδα, η Χριστιανοδημοκρατική Ένωση (CDU), η οποία κυβερνά τη Σαξονία-Άνχαλτ από το 2002, υπέστη συντριπτική ήττα, περιοριζόμενη περίπου στο 17%. Πρόκειται για απώλεια σχεδόν 20 ποσοστιαίων μονάδων σε σχέση με τις προηγούμενες εκλογές και για αποτέλεσμα που μετατρέπει την αναμέτρηση σε σοβαρή πολιτική δοκιμασία για τον Μερτς.
Η συμμετοχή κινήθηκε σε ιδιαίτερα υψηλά επίπεδα, ξεπερνώντας το 76%, στοιχείο που ενισχύει την πολιτική βαρύτητα του αποτελέσματος.
Νίκη χωρίς αυτοδυναμία
Παρά τη σαρωτική επικράτησή του, το AfD δεν κατάφερε να εξασφαλίσει την απόλυτη πλειοψηφία στο τοπικό κοινοβούλιο. Με 39 από τις συνολικά 83 έδρες, απέχει τρεις έδρες από τις 42 που απαιτούνται για να μπορεί να κυβερνήσει μόνο του.
Το γεγονός αυτό μεταφέρει πλέον το πολιτικό ενδιαφέρον στις διαβουλεύσεις για τον σχηματισμό κυβέρνησης.
Ο επικεφαλής του AfD στη Σαξονία-Άνχαλτ, Ούλριχ Ζίγκμουντ, χαρακτήρισε το αποτέλεσμα ιστορικό και υποστήριξε ότι οι ψηφοφόροι έστειλαν μήνυμα πως η σημερινή πολιτική κατάσταση δεν μπορεί να συνεχιστεί.
Παράλληλα, εμφανίστηκε πλέον διατεθειμένος να συζητήσει με άλλες πολιτικές δυνάμεις, δηλώνοντας ότι το κόμμα του «τείνει το χέρι» σε όσους επιθυμούν θεμελιώδη πολιτική αλλαγή. Ξεκαθάρισε, ωστόσο, ότι βασικές θέσεις του AfD δεν αποτελούν αντικείμενο διαπραγμάτευσης.
Η συμπρόεδρος του κόμματος Άλις Βάιντελ έκανε λόγο για σαφή εντολή σχηματισμού κυβέρνησης, ενώ ο Τίνο Κρουπάλα υποστήριξε ότι ο Ζίγκμουντ πρέπει να γίνει ο επόμενος πρωθυπουργός του κρατιδίου.
Η CDU επιμένει στο «τείχος προστασίας»
Το μεγαλύτερο εμπόδιο για το AfD παραμένει το λεγόμενο «τείχος προστασίας» των υπόλοιπων γερμανικών κομμάτων, δηλαδή η άρνησή τους να συνεργαστούν μαζί του.
Η CDU επανέλαβε μετά τις εκλογές ότι αποκλείει κυβερνητική συνεργασία με το AfD, παρά τη βαριά εκλογική ήττα της.
Το αποτέλεσμα δημιουργεί έτσι ένα εξαιρετικά περίπλοκο πολιτικό τοπίο. Το SPD, οι Πράσινοι και η Αριστερά συγκέντρωσαν ποσοστά της τάξης του 9%, ενώ η Συμμαχία Σάρα Βάγκενκνεχτ (BSW) πέρασε οριακά το εκλογικό όριο του 5%.
Αριθμητικά, η συγκρότηση σταθερής κυβέρνησης χωρίς το AfD αποδεικνύεται δύσκολη και θα απαιτούσε συνεργασία πολιτικών δυνάμεων με σημαντικές μεταξύ τους διαφορές.
Το ενδεχόμενο κυβέρνησης μειοψηφίας έχει επίσης τεθεί στη δημόσια συζήτηση, αν και ο ίδιος ο Ζίγκμουντ έχει απορρίψει, τουλάχιστον προς το παρόν, μια τέτοια λύση για το AfD.
Βαριά ήττα για τον Μερτς
Η σημασία της αναμέτρησης ξεπερνά κατά πολύ τα όρια της Σαξονίας-Άνχαλτ. Η κατάρρευση της CDU αποτελεί σοβαρό πλήγμα για τον καγκελάριο Φρίντριχ Μερτς και αναμένεται να εντείνει την εσωκομματική συζήτηση γύρω από την πολιτική στρατηγική του.
Το AfD επιχείρησε ήδη να μετατρέψει το αποτέλεσμα σε προσωπική ήττα του καγκελάριου. Ο Κρουπάλα υπενθύμισε ειρωνικά ότι ο Μερτς είχε δεσμευθεί να μειώσει στο μισό τα ποσοστά του AfD, για να προσθέσει ότι τελικά ήταν η CDU εκείνη που είδε τη δύναμή της να μειώνεται περίπου στο μισό.
Η Σαξονία-Άνχαλτ θεωρούνταν ένα από τα σημαντικότερα πολιτικά τεστ για τον Μερτς, καθώς η ομοσπονδιακή κυβέρνησή του βρίσκεται αντιμέτωπη με δυσαρέσκεια για την οικονομία, το μεταναστευτικό και σειρά άλλων ζητημάτων.
Το αποτέλεσμα ενισχύει ταυτόχρονα το επιχείρημα του AfD ότι η άνοδός του δεν αποτελεί πλέον αποκλειστικά φαινόμενο ψήφου διαμαρτυρίας. Έρευνες που πραγματοποιήθηκαν γύρω από τις εκλογές δείχνουν ότι σημαντικό μέρος των ψηφοφόρων το θεωρεί πλέον ικανότερο από τους αντιπάλους του σε σειρά επιμέρους τομέων πολιτικής.
Το AfD πρώτο σε σχεδόν όλες τις ηλικιακές ομάδες
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα στοιχεία για την εκλογική συμπεριφορά. Το AfD αναδείχθηκε πρώτη δύναμη σε όλες σχεδόν τις ηλικιακές ομάδες, ενώ σημαντικό μέρος της ενίσχυσής του προήλθε τόσο από πρώην ψηφοφόρους της CDU όσο και από πολίτες που στις προηγούμενες εκλογές είχαν επιλέξει την αποχή.
Σύμφωνα με έρευνα της Infratest dimap, το 41% των ψηφοφόρων επιθυμούσε κυβέρνηση υπό το AfD, ενώ το 46% προτιμούσε κυβέρνηση υπό την CDU. Η εικόνα καταδεικνύει έναν έντονο πολιτικό διχασμό στο κρατίδιο.
Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η μεταβολή στην αντίληψη των ψηφοφόρων για την οικονομία. Το 2021 μόλις το 8% θεωρούσε ότι το AfD διέθετε τις καλύτερες προτάσεις οικονομικής πολιτικής. Σήμερα το αντίστοιχο ποσοστό έχει φτάσει στο 30%, ξεπερνώντας οριακά ακόμη και την CDU.
Το AfD εμφανίζεται επίσης ενισχυμένο στην αντίληψη των πολιτών για ζητήματα όπως η μετανάστευση, η εγκληματικότητα, η ενέργεια, η απασχόληση και η εκπροσώπηση των συμφερόντων της ανατολικής Γερμανίας.
Η ανατολική Γερμανία και η κρίση των παραδοσιακών κομμάτων
Η Σαξονία-Άνχαλτ αποτελεί τμήμα της πρώην Γερμανικής Λαοκρατικής Δημοκρατίας και το εκλογικό αποτέλεσμα επαναφέρει στο προσκήνιο τις βαθιές πολιτικές διαφοροποιήσεις μεταξύ ανατολικής και δυτικής Γερμανίας.
Το AfD έχει καταφέρει να αξιοποιήσει τη συσσωρευμένη δυσαρέσκεια σε περιοχές της πρώην Ανατολικής Γερμανίας, συνδέοντας ζητήματα όπως η μετανάστευση, το κόστος ζωής και η οικονομική ανασφάλεια με ένα ευρύτερο αφήγημα περί εγκατάλειψης των ανατολικών κρατιδίων από το πολιτικό κατεστημένο του Βερολίνου.
Ο 35χρονος Ζίγκμουντ επένδυσε έντονα σε αυτή τη διάσταση κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας, χρησιμοποιώντας ακόμη και σύμβολα της καθημερινότητας της πρώην Ανατολικής Γερμανίας και επιχειρώντας να παρουσιάσει το AfD όχι απλώς ως δύναμη διαμαρτυρίας αλλά ως κόμμα έτοιμο να κυβερνήσει.
Αντιδράσεις πέρα από τη Γερμανία
Το αποτέλεσμα προκάλεσε άμεσες αντιδράσεις και εκτός Γερμανίας, καθώς εντάσσεται στην ευρύτερη ενίσχυση εθνικιστικών και ακροδεξιών κομμάτων σε σειρά ευρωπαϊκών χωρών.
Ο Γάλλος υπουργός αρμόδιος για ευρωπαϊκές υποθέσεις Μπενζαμέν Αντάντ χαρακτήρισε τη νίκη του AfD «σοβαρή στιγμή για την Ευρώπη», σημειώνοντας ότι οι πολιτικές δυνάμεις πρέπει να ακούσουν την οργή και τις ανησυχίες των πολιτών.
Από την άλλη πλευρά, πολιτικές δυνάμεις που βρίσκονται κοντά στο AfD υποδέχθηκαν με ενθουσιασμό το αποτέλεσμα, θεωρώντας το ακόμη μία ένδειξη μετατόπισης των ευρωπαϊκών πολιτικών συσχετισμών.
Το αποτέλεσμα έγινε αντικείμενο ενδιαφέροντος και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ ανάρτησε στο Truth Social γράφημα με τα αποτελέσματα των εκλογών, σε μια κίνηση που σχολιάστηκε ιδιαίτερα στον γερμανικό και ευρωπαϊκό Τύπο.
Από κόμμα διαμαρτυρίας σε διεκδικητή της εξουσίας
Η μεγαλύτερη πολιτική συνέπεια της αναμέτρησης ενδέχεται τελικά να μην είναι το ποιος θα κυβερνήσει τη Σαξονία-Άνχαλτ.
Το αποτέλεσμα σηματοδοτεί τη μετάβαση του AfD σε μια διαφορετική φάση της πολιτικής του πορείας. Ένα κόμμα που για χρόνια αντιμετωπιζόταν από τους αντιπάλους του κυρίως ως δύναμη διαμαρτυρίας βρίσκεται πλέον σε θέση να διεκδικεί ευθέως την κυβερνητική εξουσία σε ένα γερμανικό κρατίδιο.
Ταυτόχρονα, το «τείχος προστασίας» δημιουργεί ένα πολιτικό παράδοξο: το AfD μπορεί να κερδίζει εκλογές με μεγάλη διαφορά, αλλά να παραμένει εκτός κυβέρνησης εφόσον δεν διαθέτει αυτοδυναμία και όλα τα υπόλοιπα κόμματα αρνούνται να συνεργαστούν μαζί του.
Αυτό ακριβώς το παράδοξο αναμένεται να βρεθεί στο επίκεντρο της γερμανικής πολιτικής συζήτησης το επόμενο διάστημα. Το AfD θα επιχειρήσει να παρουσιάσει τον αποκλεισμό του από την εξουσία ως παράκαμψη της εκλογικής βούλησης, ενώ τα υπόλοιπα κόμματα καλούνται να αποδείξουν ότι μπορούν να συγκροτήσουν βιώσιμη κυβέρνηση παρά τις μεγάλες πολιτικές διαφορές τους.
Σε κάθε περίπτωση, η κάλπη της Σαξονίας-Άνχαλτ έστειλε ένα μήνυμα που ξεπερνά τα σύνορα ενός κρατιδίου 2,1 εκατομμυρίων κατοίκων. Η θεαματική ενίσχυση του AfD, η κατάρρευση της CDU και η δυσκολία σχηματισμού κυβέρνησης δείχνουν ότι ο γερμανικός πολιτικός χάρτης βρίσκεται σε διαδικασία βαθιάς αναδιάταξης.
Το ερώτημα πλέον δεν είναι μόνο αν το AfD μπορεί να κερδίζει περιφερειακές εκλογές, αλλά κατά πόσο το πολιτικό σύστημα της Γερμανίας μπορεί να συνεχίσει να το κρατά μακριά από την κυβερνητική εξουσία όσο η εκλογική του δύναμη αυξάνεται.