Η Κύπρος έχει ολοκληρώσει τις τεχνικές διαδικασίες που απαιτούνται για την ένταξή της στη Ζώνη Σένγκεν, ωστόσο η οριστική απόφαση παραμένει σε εκκρεμότητα, καθώς χρειάζεται η πολιτική συμφωνία όλων των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Μαζί με την Ιρλανδία, η Κυπριακή Δημοκρατία αποτελεί τη μοναδική χώρα της ΕΕ που δεν συμμετέχει στον ευρωπαϊκό χώρο ελεύθερης κυκλοφορίας. Έπειτα από πολυετή προετοιμασία και την εφαρμογή 120 τεχνικών συστάσεων, η Λευκωσία έλαβε τον περασμένο Ιούλιο θετική αξιολόγηση από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η οποία έκρινε ότι πληροί τις τεχνικές προϋποθέσεις.
Οι συστάσεις, που είχαν διατυπωθεί στο πλαίσιο ευρωπαϊκών αξιολογήσεων από το 2021, αφορούσαν, μεταξύ άλλων, τους συνοριακούς ελέγχους, τις θεωρήσεις εισόδου, τη διασύνδεση με ευρωπαϊκές βάσεις δεδομένων ασφαλείας και την αστυνομική συνεργασία. Η εφαρμογή τους απαίτησε τεχνολογικές αναβαθμίσεις, νομοθετικές αλλαγές και διοικητικές παρεμβάσεις.
Την 1η Οκτωβρίου, ο υφυπουργός Μετανάστευσης και Διεθνούς Προστασίας, Νικόλας Ιωαννίδης, ανακοίνωσε ότι όλες οι συστάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής έχουν πλέον υλοποιηθεί. Όπως διευκρίνισε, η χώρα είναι τεχνικά έτοιμη και απομένει η εξασφάλιση της αναγκαίας πολιτικής συναίνεσης.
Η ομοφωνία και οι επιφυλάξεις για την ασφάλεια
Η θετική αξιολόγηση δεν συνεπάγεται αυτομάτως την ένταξη της Κύπρου στη Σένγκεν. Για να ολοκληρωθεί η διαδικασία, απαιτείται ομόφωνη απόφαση του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, έπειτα από διαβούλευση με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.
Σύμφωνα με πληροφορίες της DW, η Αυστρία και η Ολλανδία έχουν εκφράσει ανεπίσημα επιφυλάξεις, οι οποίες σχετίζονται κυρίως με ζητήματα ασφαλείας στην Πράσινη Γραμμή και με το ειδικό καθεστώς των Βρετανικών Βάσεων. Μέχρι στιγμής, πάντως, δεν έχει επιβεβαιωθεί ότι κάποια από τις δύο χώρες προτίθεται να ασκήσει βέτο.
Οι προβληματισμοί αποκτούν ιδιαίτερη σημασία λόγω της απαίτησης για ομοφωνία, καθώς οι δύο χώρες είχαν διατυπώσει αντιρρήσεις και κατά το παρελθόν, στο πλαίσιο της διεύρυνσης της Σένγκεν με τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία.
Η Πράσινη Γραμμή στο επίκεντρο
Ένα από τα βασικά ζητήματα που καλείται να αντιμετωπίσει η Λευκωσία είναι η Πράσινη Γραμμή, μήκους περίπου 180 χιλιομέτρων, η οποία χωρίζει από το 1974, μετά την τουρκική εισβολή, τις περιοχές που ελέγχει η Κυπριακή Δημοκρατία από το κατεχόμενο βόρειο τμήμα του νησιού.
Η γραμμή επιτηρείται από την ειρηνευτική δύναμη του ΟΗΕ, UNFICYP, χωρίς να αποτελεί διεθνώς αναγνωρισμένο κρατικό σύνορο. Η διέλευση πραγματοποιείται από εννέα οδοφράγματα και διέπεται από ειδικό ευρωπαϊκό κανονισμό.
Η δυσκολία έγκειται στο γεγονός ότι η Κυπριακή Δημοκρατία δεν ασκεί αποτελεσματικό έλεγχο σε ολόκληρη τη γραμμή. Παράλληλα, η Λευκωσία απορρίπτει κάθε διευθέτηση που θα μπορούσε να οδηγήσει στη νομική ή συμβολική αναβάθμισή της σε εξωτερικό σύνορο.
Η αναπληρώτρια καθηγήτρια Μεταβατικής Δικαιοσύνης και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στο UCLan Cyprus, Νάσια Χατζηγεωργίου, επισημαίνει ότι οι προβληματισμοί ορισμένων κρατών της Σένγκεν συνδέονται με την αδυναμία πλήρους ελέγχου της συγκεκριμένης περιοχής.
Όπως εξηγεί, παρότι είναι δυνατός ο έλεγχος στα σημεία διέλευσης, υπάρχουν και ανοιχτές εκτάσεις. Σύμφωνα με την ίδια, για να θεωρηθεί ότι υπάρχει πλήρης έλεγχος, θα πρέπει είτε να επιλυθεί το Κυπριακό είτε να δημιουργηθεί ένα αυστηρά ελεγχόμενο φυσικό σύνορο.
Οι Βρετανικές Βάσεις και ο ρόλος του Ηνωμένου Βασιλείου
Πρόσθετες δυσκολίες δημιουργεί το καθεστώς των Βρετανικών Βάσεων στο Ακρωτήρι και τη Δεκέλεια, τις οποίες το Ηνωμένο Βασίλειο διατήρησε υπό την κυριαρχία του μετά την ανεξαρτησία της Κύπρου το 1960. Οι δύο περιοχές καλύπτουν συνολικά 254 τετραγωνικά χιλιόμετρα, περίπου το 3% της έκτασης του νησιού.
Το πιο σύνθετο ζήτημα εντοπίζεται στη Δεκέλεια, η οποία συνορεύει τόσο με περιοχές υπό τον έλεγχο της Κυπριακής Δημοκρατίας όσο και με το κατεχόμενο βόρειο τμήμα. Στα σημεία διέλευσης στο Πέργαμο και στα Στροβίλια, οι έλεγχοι πραγματοποιούνται από τις βρετανικές αρχές.
Η Νάσια Χατζηγεωργίου χαρακτηρίζει την κατάσταση ασυνήθιστη, καθώς το Ηνωμένο Βασίλειο, που δεν συμμετέχει στη Ζώνη Σένγκεν, θα έχει ρόλο στους ελέγχους που συνδέονται με την είσοδο και την έξοδο από την ευρωπαϊκή ζώνη ελεύθερης κυκλοφορίας.
Στο πλαίσιο αυτό, η κυπριακή κυβέρνηση και οι αρχές των Βρετανικών Βάσεων έχουν αρχίσει συνομιλίες για την επιχειρησιακή αναβάθμιση των ελέγχων στο Πέργαμο και στα Στροβίλια, ώστε να ανταποκρίνονται στις ευρωπαϊκές απαιτήσεις.
Οι διπλωματικές κινήσεις της Λευκωσίας
Παράλληλα με τις τεχνικές προετοιμασίες, η κυπριακή κυβέρνηση εντείνει τις διπλωματικές επαφές της, επιδιώκοντας να εξασφαλίσει την απαιτούμενη ομοφωνία.
Στο περιθώριο του Συμβουλίου Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων της ΕΕ, που πραγματοποιήθηκε στο Λουξεμβούργο την 1η Οκτωβρίου, ο Νικόλας Ιωαννίδης συναντήθηκε με ομολόγους του από την Αυστρία, την Ολλανδία και τη Φινλανδία, με το ζήτημα της ένταξης στη Σένγκεν να βρίσκεται στην ατζέντα των συνομιλιών.
Επιπλέον, στις 7 Οκτωβρίου, η Κύπρος εξασφάλισε πολιτική στήριξη στη Σύνοδο των εννέα μεσογειακών κρατών-μελών της ΕΕ, γνωστή ως MED9, στην Κροατία. Στην κοινή διακήρυξη, οι ηγέτες χαιρέτισαν τη θετική αξιολόγηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και τάχθηκαν υπέρ της έγκαιρης ολοκλήρωσης των διαδικασιών ένταξης.
Παρά τις θετικές αυτές ενδείξεις, διπλωματικές πηγές που επικαλείται η DW εκτιμούν ότι η ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στη Ζώνη Σένγκεν δεν μπορεί ακόμη να θεωρείται δεδομένη. Κατά τις ίδιες εκτιμήσεις, η Ευρωπαϊκή Ένωση ενδέχεται να επιλέξει να περιμένει την εξέλιξη των προσπαθειών επίλυσης του Κυπριακού, προτού προχωρήσει σε μια απόφαση που θα μπορούσε να δημιουργήσει νέες πολιτικές και πρακτικές περιπλοκές.