Καθώς οι αντικυβερνητικές κινητοποιήσεις εξαπλώνονται με ταχύ ρυθμό σε ολόκληρο το Ιράν και οι διεθνείς πιέσεις εντείνονται, το κληρικό κατεστημένο δείχνει, τουλάχιστον προς το παρόν, ανίκανο να διαχειριστεί μια βαθιά κρίση νομιμοποίησης που αμφισβητεί ευθέως τα θεμέλια της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Οι διαμαρτυρίες, που ξεκίνησαν πριν από περίπου έναν μήνα στην Τεχεράνη, έχουν πλέον λάβει πανεθνικές διαστάσεις. Αν και δεν έχουν φτάσει ακόμη την ένταση και τη μαζικότητα των ταραχών του 2022–23, οι οποίες είχαν πυροδοτηθεί από τον θάνατο της 22χρονης Μαχσά Αμινί υπό κράτηση της αστυνομίας ηθών, αποτυπώνουν ένα διαρκώς διογκούμενο κύμα κοινωνικής δυσαρέσκειας.
Αφετηρία των πρόσφατων κινητοποιήσεων αποτέλεσε το Μεγάλο Παζάρι της Τεχεράνης, με εμπόρους και καταστηματάρχες να αντιδρούν στην κατακόρυφη υποτίμηση του ριάλ. Σε αντίθεση με το κίνημα της Αμινί, στο οποίο πρωταγωνιστικό ρόλο είχαν γυναίκες και νεαρά κορίτσια, στις τωρινές διαδηλώσεις κυριαρχεί η παρουσία νεαρών ανδρών.
Σύμφωνα με διεθνή μέσα ενημέρωσης, τουλάχιστον 34 διαδηλωτές και τέσσερα μέλη των δυνάμεων ασφαλείας έχουν χάσει τη ζωή τους, ενώ περίπου 2.200 άνθρωποι έχουν συλληφθεί. Την ίδια ώρα, η πανεθνική διακοπή της πρόσβασης στο διαδίκτυο, που καταγράφηκε την Πέμπτη από την ομάδα NetBlocks, συνεχίζεται, περιορίζοντας δραστικά τη ροή πληροφοριών.
Οι ιρανικές αρχές επιχειρούν να ισορροπήσουν ανάμεσα σε δύο γραμμές: από τη μία αναγνωρίζουν ότι τα οικονομικά αιτήματα έχουν βάση και δηλώνουν ανοιχτές στον διάλογο, από την άλλη απαντούν σε πολλές συγκεντρώσεις με χρήση δακρυγόνων και βίαιες συγκρούσεις στους δρόμους.
Σχεδόν πέντε δεκαετίες μετά την Ισλαμική Επανάσταση, η ηγεσία της χώρας καλείται να γεφυρώσει το χάσμα ανάμεσα στις ιδεολογικές της σταθερές και τις προσδοκίες μιας νεαρής κοινωνίας που αλλάζει ραγδαία. Όπως επισημαίνουν πρώην αξιωματούχοι του καθεστώτος, βασικοί πυλώνες της Ισλαμικής Δημοκρατίας – από τον υποχρεωτικό ενδυματολογικό κώδικα έως τις επιλογές εξωτερικής πολιτικής – δεν αγγίζουν πλέον τους πολίτες κάτω των 30 ετών, που αποτελούν σχεδόν τον μισό πληθυσμό.
Το χιτζάμπ, άλλοτε αδιαπραγμάτευτο σύμβολο του καθεστώτος, φοριέται ολοένα και πιο επιλεκτικά, ενώ πολλές γυναίκες αρνούνται πλέον ανοιχτά να το τηρήσουν. Παράλληλα, στις διαδηλώσεις ακούγονται συνθήματα που καταγγέλλουν την οικονομική και πολιτική στήριξη της Τεχεράνης σε ένοπλες οργανώσεις στο εξωτερικό, αποτυπώνοντας την αγανάκτηση για τις προτεραιότητες της ηγεσίας.
Αναλυτές εκτιμούν ότι το κληρικό σύστημα έχει επιβιώσει στο παρελθόν μέσω καταστολής ή περιορισμένων παραχωρήσεων, ωστόσο αυτή η στρατηγική φαίνεται πλέον να εξαντλείται. Αν και η κατάρρευση του καθεστώτος δεν θεωρείται βέβαιη, η ανάγκη για αλλαγή μοιάζει αναπόφευκτη.
Ο ανώτατος ηγέτης Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ αντιμετωπίζει μία από τις δυσκολότερες στιγμές της μακρόχρονης εξουσίας του, καθώς πολιτικές δεκαετιών – από τη δημιουργία περιφερειακών συμμαχιών έως την πυρηνική στρατηγική – δείχνουν να κλονίζονται. Την ίδια στιγμή, στο εσωτερικό της χώρας επικρατεί διχασμός ως προς το ενδεχόμενο ξένης επέμβασης, με ακόμη και σφοδρούς επικριτές του καθεστώτος να εκφράζουν επιφυλάξεις.
Το σημερινό κύμα διαμαρτυριών εντάσσεται σε μια μακρά ιστορία κοινωνικών εκρήξεων, από τις φοιτητικές κινητοποιήσεις του 1999 και το Πράσινο Κίνημα του 2009, έως τον «Αιματηρό Νοέμβριο» του 2019 και το σύνθημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» το 2022. Κοινός παρονομαστής όλων αυτών των κινημάτων παραμένει η βαθιά και διαρκής δυσαρέσκεια απέναντι σε ένα πολιτικό σύστημα που κατηγορείται ότι απαντά στα κοινωνικά αιτήματα με καταστολή αντί για ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις.
Παρά την επαναλαμβανόμενη βίαιη καταστολή και την απουσία ενιαίας ηγεσίας στο εσωτερικό των κινημάτων, η έκβαση των σημερινών εξελίξεων παραμένει ανοιχτή, με το μέλλον της Ισλαμικής Δημοκρατίας να μοιάζει πιο αβέβαιο από ποτέ.