Σε βαθιά πολιτική και θεσμική μετάβαση εισέρχεται το Ιράν μετά τη δολοφονία του ανώτατου ηγέτη της Ισλαμικής Δημοκρατίας, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, ο οποίος σκοτώθηκε στις 28 Φεβρουαρίου 2026 έπειτα από μεγάλης κλίμακας κοινή επιχείρηση των ΗΠΑ και του Ισραήλ στην κατοικία και το γραφείο του στην Τεχεράνη.
Η είδηση του θανάτου του 86χρονου ηγέτη, καθώς και μελών της οικογένειάς του, έγινε γνωστή λιγότερο από ένα 24ωρο αργότερα και προκάλεσε σοκ σε ολόκληρη τη χώρα. Λίγα λεπτά μετά την επίσημη ανακοίνωση, χιλιάδες πολίτες κατέκλυσαν δρόμους, τεμένη και ιερούς χώρους σε πολλές πόλεις του Ιράν, εκφράζοντας τη θλίψη τους για τον άνθρωπο που ηγήθηκε της χώρας για σχεδόν τέσσερις δεκαετίες.
Ντυμένοι στα μαύρα, οι πολίτες συγκεντρώθηκαν σε πλατείες και δημόσιους χώρους, θρηνώντας έναν ηγέτη που για 37 χρόνια καθόρισε την πορεία της Ισλαμικής Δημοκρατίας σε περιόδους κυρώσεων, οικονομικής πίεσης, πολιτικών δολοφονιών και έντονης αντιπαράθεσης με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ.
Ο Χαμενεΐ δεν αποτελούσε μόνο πολιτικό ηγέτη. Ως ανώτατος θρησκευτικός και πολιτειακός άρχοντας του Ιράν, είχε τον τελικό λόγο σε ζητήματα πολέμου, ειρήνης και στρατηγικής κατεύθυνσης της χώρας, ενώ ταυτόχρονα αποτελούσε σημαντική θρησκευτική αυθεντία για εκατομμύρια σιίτες μουσουλμάνους εντός και εκτός Ιράν.
Η επιρροή του εκτεινόταν σε πολλές χώρες, από το Πακιστάν, το Αφγανιστάν και την Ινδία μέχρι το Ιράκ, τον Λίβανο, την Τουρκία και τον Περσικό Κόλπο, ενώ είχε απήχηση ακόμη και σε σιιτικές κοινότητες της Αφρικής, όπως στη Νιγηρία.
Πώς επιλέγεται ο νέος ανώτατος ηγέτης
Με τον θάνατο του Χαμενεΐ, το βασικό ερώτημα που προκύπτει αφορά τον διάδοχό του και το κατά πόσο μπορεί κάποιος να συγκεντρώσει την εξουσία και την επιρροή που εκείνος οικοδόμησε σε διάστημα σχεδόν 40 ετών.
Η διαδικασία επιλογής του νέου ανώτατου ηγέτη προβλέπεται από το ιρανικό Σύνταγμα. Αρμόδιο όργανο είναι η Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων, ένα σώμα 88 ανώτερων ισλαμικών νομικών και θεολόγων, το οποίο έχει την ευθύνη να εκλέγει, να εποπτεύει και –εφόσον χρειαστεί– να απομακρύνει τον ανώτατο ηγέτη.
Η Ισλαμική Δημοκρατία έχει αντιμετωπίσει ξανά παρόμοια διαδικασία το 1989, όταν μετά τον θάνατο του ιδρυτή του καθεστώτος Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί, η ίδια συνέλευση εξέλεξε τον Αλί Χαμενεΐ ως διάδοχό του.
Το προσωρινό συμβούλιο ηγεσίας
Ωστόσο, εν μέσω πολεμικής σύγκρουσης με το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες, η Τεχεράνη ανακοίνωσε ότι μέχρι να ολοκληρωθεί η διαδικασία διαδοχής, τα καθήκοντα του ανώτατου ηγέτη θα ασκούνται από ένα προσωρινό συμβούλιο.
Το συμβούλιο αυτό συγκροτείται βάσει του άρθρου 111 του ιρανικού Συντάγματος και αποτελείται από τρία πρόσωπα:
- τον πρόεδρο του Ιράν, Μασούντ Πεζεσκιάν,
- τον επικεφαλής της Δικαιοσύνης, Γκολάμ Χοσεΐν Μοχσενί Εζεΐ,
- και τον αγιατολάχ Αλιρεζά Αραφί, μέλος του Συμβουλίου των Φρουρών.
Το τριμελές όργανο έχει ήδη πραγματοποιήσει τις πρώτες συνεδριάσεις του, αναλαμβάνοντας προσωρινά τις αρμοδιότητες του ανώτατου ηγέτη μέχρι την επιλογή του διαδόχου.
Ποιος είναι ο Αλιρεζά Αραφί
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει προκαλέσει η παρουσία του αγιατολάχ Αλιρεζά Αραφί στο συμβούλιο. Γεννημένος το 1959 στην επαρχία Γιαζντ, προέρχεται από γνωστή θρησκευτική οικογένεια και σπούδασε φιλοσοφία, μαθηματικά και ισλαμικές επιστήμες στο θεολογικό κέντρο της Κομ.
Αναδείχθηκε σε σημαντική προσωπικότητα του ιρανικού θρησκευτικού κατεστημένου όταν το 2008 διορίστηκε από τον Χαμενεΐ επικεφαλής του διεθνούς πανεπιστημίου Al-Mustafa, ενός μεγάλου θρησκευτικού ιδρύματος που εκπαιδεύει σπουδαστές από δεκάδες χώρες.
Στη συνέχεια ανέλαβε τη διεύθυνση του συστήματος θεολογικών σχολών του Ιράν, ενώ συμμετέχει εδώ και χρόνια στο Συμβούλιο των Φρουρών και στη Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων. Η στενή του σχέση με τον Χαμενεΐ έχει οδηγήσει ορισμένους αναλυτές να τον θεωρούν πιθανό υποψήφιο για τη θέση του νέου ανώτατου ηγέτη.
Υποψήφιοι διάδοχοι και γεωπολιτική ένταση
Μεταξύ των ονομάτων που ακούγονται για τη διαδοχή περιλαμβάνονται επίσης:
- ο Χασάν Χομεϊνί, εγγονός του ιδρυτή της Ισλαμικής Δημοκρατίας,
- ο Μοχαμάντ Μεχντί Μιρ-Μπακερί,
- ο Μοχαμάντ Ρεζά Μονταρέσι Γιαζντί,
- και ο Μοχσέν Αρακι.
Η επιλογή του νέου ηγέτη αναμένεται να πραγματοποιηθεί ενώ το Ιράν βρίσκεται σε ανοιχτή στρατιωτική αντιπαράθεση με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ. Ιρανικοί πύραυλοι και drones έχουν πλήξει στόχους σε αμερικανικές βάσεις στη Μέση Ανατολή και σε ισραηλινές εγκαταστάσεις, ενώ οι επιθέσεις και οι απειλές κλιμάκωσης συνεχίζονται.
Παράλληλα, διαδηλώσεις και εκδηλώσεις πένθους έχουν πραγματοποιηθεί σε πολλές χώρες με σιιτικές κοινότητες, ενώ μέσα στο Ιράν πλήθη συγκεντρώνονται καθημερινά για να τιμήσουν τον δολοφονημένο ηγέτη.
Η χώρα βρίσκεται πλέον σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι, καθώς η διαδικασία επιλογής του νέου ανώτατου ηγέτη θα καθορίσει τόσο τη μελλοντική πολιτική κατεύθυνση της Τεχεράνης όσο και την εξέλιξη της σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή.