Στη Βιβλιοθήκη της Ορλεάνης εντοπίστηκε και εκδόθηκε χειρόγραφο με συλλογή ελληνικών παροιμιών του 17ου αιώνα που είχε συντάξει ο Χιώτης Ιησουίτης Ερμόδωρος.
Ήταν επιμελέστατος ο εκ Χίου ιησουίτης Ερμόδωρος Ρέτζιος (1579-1655) και παράλληλα με το ιεραποστολικό του έργο στα νησιά του Αιγαίου κατέγραφε παροιμίες και γνωμικά που άκουγε από το στόμα απλών ανθρώπων. Η ποιμαντική και συλλεκτική δράση του μας φέρνει στις αρχές του 17ου αιώνα στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα. Ελάχιστα ξέρουμε για τον Ερμόδωρο, είχε σπουδάσει στη Ρώμη σε κολλέγιο για καθολικά ελληνόπουλα.
Ξέραμε πως είχε συντάξει μια συλλογή παροιμιών της εποχής του, γνωστές ήταν μέχρι πρόσφατα τριάντα. Ήταν επίσης και μελετηρός, οι ειδικοί πιστεύουν ότι η βιβλιοθήκη του καταστράφηκε πολύ αργότερα, κατά τη διάρκεια της σφαγής της Χίου το 1822. Ένας κώδικας ωστόσο του Ερμόδωρου με έργα του σοφού της Παλαιολόγειας Αναγέννησης Γεωργίου Παχυμέρη διασώθηκε και βρίσκεται σήμερα στη Βατικανή Βιβλιοθήκη.
Ο σύγχρονος του Ερμόδωρου Γάλλος ιεραπόστολος Αδριανός Περβιγέ που δραστηριοποιήθηκε επίσης στην Εγγύς Ανατολή την ίδια εποχή είχε στείλει παροιμίες του συναδέλφου του στον Λουδοβίκο Γοδεφρείδο, λόγιο γιατρό στην Ορλεάνη. Κι αυτός τις καθαρόγραψε και τις συμπλήρωσε με λατινική και γαλλική μετάφραση. Αυτό το χειρόγραφο εντοπίστηκε τώρα στην Κρατική Βιβλιοθήκη της Ορλεάνης με άλλες 90 παροιμίες του Ερμόδωρου και εκδόθηκε στο περιοδικό Βυζαντινές και Νεοελληνικές Σπουδές του Πανεπιστημίου Κέιμπριτζ από δύο νεαρούς Νορβηγούς καθηγητές, τον γλωσσολόγο Toon Van Hal και τον κλασσικό φιλόλογο Han Lamers.
Απαράλλακτη στους αιώνες λαϊκή θυμοσοφία
Και αίφνης οι σκωληκόβρωτες αυτές παροιμίες του 17ου αιώνα σπαρταράνε στο φως της μέρας, στα ελληνικά του σήμερα. Ουκ ολίγες τις έχουμε ακούσει ως παιδιά στο σπίτι. «Της νύκτας τα καμώματα, τα βλέπει ‘μέρα, και γελά». «Το πολύ κύριε ελέησον και ο Παππάς βαρυέταιτο». «Κόρακας κοράκου μάτι δεν ευγάζει». «Ο λύκος εις ανεμοζάλην χαίρεται». «Η γλώσσα κόκκαλα δεν έχει, και κόκκαλα τζακίζει». «Από μωρό και από λολό να μάθης την αλήθειαν». «Κάθε πράγμα στον καιρόν του, και κολοιός στον αύγουστον».
Η σοφία του ναυτικού λαού φαίνεται στην παροιμία «Ου κολυμπητής δεν γνωρίζεται όταν εμπαίνει, αμ’ όταν ευγειένει». Και η θυμοσοφία των απλών μεροκαματιάρηδων στο γνωμικό «Ο φίλος στην ανάγκην σου, και ο εχθρός σου στην χαράν σου». Παραδόξως η παρουσία των Τούρκων είναι μηδαμινή στη συλλογή, για παράδειγμα στο «Τούρκον είδες, άσπρα θέλει, και άλλον είδες, και άλλα θέλει», όπου άσπρα είναι τα μπικικίνια και βέβαια απηχεί το άγχος των ανθρώπων μπροστά στους φοροεισπράκτορες.
Οι ευαισθησίες ενός καθολικού ιεραπόστολου
Αντίθετα, περισσεύουν τα γνωμικά που σχετίζονται με τον ορθόδοξο κλήρο. «Αι έχει ψωμί το μοναστήρι, και καλογέροι ποτέ δεν λείπουν». «Πόσοι φιλούν του Παπά το χερί, και αποθυμούν νά τον κομμένον». «Άλλοι αγαπούν τον Παπά, και άλλοι την παπαδιά». «Ότι σου λέγει ο παπάς, κάμνε, και τα κάμνει, μην τα κάμνης». Να είναι άραγε συμπτωματική αυτή η πληθώρα ή μήπως αντανακλά και μια κάποια χαιρεκακία του καθολικού ιεραπόστολου Ερμόδωρου.
Σε μια πάντως από τις ελάχιστες επιστολές του που σώθηκαν και είχε σταλεί σαν ραπόρτο στα κεντρικά της οργάνωσής του στη Ρώμη το 1633, ο Ερμόδωρος αναφέρει με υπερηφάνεια ότι είχε προσηλυτίσει μια νεαρή γυναίκα που είχε ζήσει επί δώδεκα ολόκληρα χρόνια εν αμαρτία με έναν άπιστο. Αλλά επειδή δεν μπορούσε να πληρώσει το οικονομικό τίμημα για να πάρει άφεση αμαρτιών από ορθόδοξο παπά είχε ασπασθεί υπό τις ευλογίες του Ερμόδωρου το καθολικό δόγμα.
Πηγή: Deutsche Welle / Σπύρος Μοσκόβου