Μια νέα εποχή ξεκινά για τη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών στην Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς τίθεται σε ισχύ το Νέο Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο.
Η μεταρρύθμιση αυτή, η οποία αποτελεί προϊόν διαπραγματεύσεων έξι ετών, περιλαμβάνει δέκα νέους κανονισμούς που αναδιαμορφώνουν ριζικά το τοπίο: από τη στιγμή της παράνομης εισόδου σε ευρωπαϊκό έδαφος και τη διαδικασία εξέτασης του ασύλου, μέχρι την κατανομή των αιτούντων και τις απελάσεις.
Παράλληλα, την 1η Ιουνίου επετεύχθη και η κρίσιμη πολιτική συμφωνία για τον ενδέκατο πυλώνα, τον νέο Κανονισμό Επιστροφών, ο οποίος αναμένεται να ψηφιστεί εντός του Ιουλίου.
Ο αρμόδιος Επίτροπος Μετανάστευσης, Μάγκνους Μπρούνερ, τόνισε ότι η πάταξη της παράνομης μετανάστευσης αποτελεί προϋπόθεση για τη νόμιμη μετανάστευση που χρειάζονται οι ευρωπαϊκές αγορές εργασίας, ξεκαθαρίζοντας ότι η έναρξη εφαρμογής είναι απλώς η αφετηρία μιας μακράς πορείας.
Screening εξπρές, υποχρεωσιακή συνοριακή διαδικασία και ο ρόλος της Ελλάδας
Το νέο πλαίσιο εισάγει μια αυστηρή διαδικασία υποχρεoutput screening εντός επτά ημερών από την άφιξη, η οποία περιλαμβάνει ταυτοποίηση, υγειονομικό έλεγχο και λήψη βιομετρικών δεδομένων, με την κατώτατη ηλικία συλλογής τους να μειώνεται από τα 14 στα 6 έτη.
Το πιο ριζοσπαστικό μέτρο είναι η υποχρεωτική συνοριακή διαδικασία διάρκειας 12 εβδομάδων για όσους προέρχονται από ασφαλείς χώρες ή χώρες με χαμηλά ποσοστά αναγνώρισης ασύλου (κάτω του 20%), όπως το Μπαγκλαντές, το Μαρόκο και η Τυνησία. Κατά το διάστημα αυτό, οι αιτούντες θα διαμένουν σε κλειστές ή ελεγχόμενες δομές και νομικά δεν θα θεωρείται ότι έχουν εισέλθει στη χώρα.
Για την Ελλάδα, ως χώρα πρώτης γραμμής, η αλλαγή αυτή συνεπάγεται τεράστιο βάρος, καθώς ολόκληρη η διαδικασία της καταγραφής και της ταχείας εξέτασης πρέπει να διεκπεραιώνεται στα δικά της σύνορα, με δικές της υποδομές και προσωπικό.
Αντικατάσταση του «Δουβλίνου» και υποχρεωτική αλληλεγγύη με το αζημίωτο
Ο νέος κανονισμός AMMR αντικαθιστά το Δουβλίνο ΙΙΙ, διατηρώντας μεν το κριτήριο της πρώτης χώρας εισόδου, αλλά αυξάνοντας την περίοδο ευθύνης της στους 20 μήνες. Για πρώτη φορά θεσπίζεται ένας μηχανισμός υποχρεωτικής αλληλεγγύης με συγκεκριμένους αριθμούς.
Για τον πρώτο κύκλο, ο στόχος μεταφοράς ατόμων ορίστηκε στις 21.000, με το 42% να προορίζεται για διασωθέντες στη θάλασσα. Τα κράτη-μέλη που αρνούνται να υποδεχθούν πρόσφυγες υποχρεούνται να καταβάλουν χρηματική συνεισφορά ύψους 20.000 ευρώ ανά άτομο.
Η κατανομή των βαρών υπολογίζεται βάσει πληθυσμού και ΑΕΠ, με τη Γερμανία και τη Γαλλία να επωμίζονται τα μεγαλύτερα μερίδια. Αξίζει να σημειωθεί ότι η συντριπτική πλειοψηφία των χωρών αναμένεται να επιλέξει την πληρωμή προστίμου αντί για τη μετεγκατάσταση, ενώ η Πολωνία έλαβε εξαίρεση λόγω της φιλοξενίας ενός εκατομμυρίου Ουκρανών και η Ουγγαρία συνεχίζει να προβάλει σθεναρή αντίσταση, αντιμετωπίζοντας ημερήσιο πρόστιμο ενός εκατομμυρίου ευρώ από το ΔΕΕ.
Ευρωπαϊκό Ένταλμα Επιστροφής και «Κόμβοι Απέλασης» σε τρίτες χώρες
Το νέο σύστημα επιχειρεί να δώσει λύση στο χαμηλό ποσοστό εκτέλεσης των απελάσεων, το οποίο ιστορικά κυμαίνεται κοντά στο 20% λόγω της άρνησης των χωρών καταγωγής να δεχθούν πίσω τους πολίτες τους. Η μεγάλη ανατροπή έρχεται με τη θεσμοθέτηση της Ευρωπαϊκής Εντολής Επιστροφής (ERO).
Κάθε απόφαση απέλασης θα καταχωρείται στο Σύστημα Πληροφοριών Σένγκεν (SIS) και θα αναγνωρίζεται αυτόματα από όλα τα κράτη-μέλη, χωρίς να απαιτείται νέα εθνική διαδικασία.
Επιπλέον, το Σύμφωνο επιτρέπει πλέον την επιστροφή απορριφθέντων σε «ασφαλείς τρίτες χώρες» διέλευσης, ακόμη και αν δεν υπάρχει αποδεδειγμένος προσωπικός σύνδεσμος του μετανάστη με αυτές. Παράλληλα, δημιουργούνται «κόμβοι επιστροφής» (return hubs), δηλαδή κέντρα κράτησης σε τρίτες χώρες εκτός ΕΕ, όπως η Τυνησία ή η Ουγκάντα, όπου θα μεταφέρονται οι απορριφθέντες μέχρι την οριστική τους απέλαση.
Ήδη, μια συμμαχία πέντε χωρών, στην οποία συμμετέχουν η Ελλάδα, η Γερμανία, η Αυστρία, η Δανία και οι Κάτω Χώρες, διαπραγματεύεται από κοινού με αφρικανικές χώρες για τη φιλοξενία τέτοιων δομών, προκαλώντας τις έντονες αντιδράσεις ανθρωπιστικών οργανώσεων που μιλούν για κατάργηση του δικαιώματος στο άσυλο.
Οι γκρίζες ζώνες και το στοίχημα της ετοιμότητας
Παρά την αυστηρότητα του νέου πλαισίου, πολλοί αναλυτές εκφράζουν επιφυλάξεις για την αποτελεσματικότητά του. Το πρόβλημα των «αόρατων» μεταναστών –όσων δηλαδή απορρίπτονται αλλά δεν απελαύνονται– παραμένει άλυτο, με ορατό τον κίνδυνο να τροφοδοτηθούν δευτερογενείς ροές προς την κεντρική Ευρώπη.
Την ίδια στιγμή, οι θεωρητικές προθεσμίες των τεσσάρων μηνών για screening και συνοριακή διαδικασία φαντάζουν εξαιρετικά δύσκολες στην πράξη, αν αναλογιστεί κανείς ότι στην Ελλάδα ο μέσος χρόνος έκδοσης πρωτοβάθμιας απόφασης άγγιζε τους 52 μήνες.
Επιπλέον, καταγράφεται σοβαρό έλλειμμα ενημέρωσης στις χώρες καταγωγής, γεγονός που επιτρέπει στους διακινητές να εκμεταλλεύονται την άγνοια των μεταναστών.
Σε περίπτωση κρίσης ή «υβριδικής επίθεσης», ο νέος Κανονισμός Κρίσης επιτρέπει παρεκκλίσεις και επιμήκυνση των διαδικασιών, όμως οι αντοχές του συστήματος παραμένουν περιορισμένες.
Η μεγαλύτερη πρόκληση, ωστόσο, είναι η διοικητική ετοιμότητα: σύμφωνα με εκθέσεις, τα περισσότερα κράτη-μέλη δεν διαθέτουν ακόμη τις απαραίτητες υποδομές και τη νομοθεσία, καθώς μόλις 14 από τις 27 χώρες υπέβαλαν εγκαίρως τα εθνικά τους σχέδια εφαρμογής.