Το βράδυ της 15ης Ιουλίου 2016, άρματα μάχης έκλεισαν τις γέφυρες του Βοσπόρου, μαχητικά αεροσκάφη πέταξαν πάνω από την Άγκυρα, το τουρκικό Κοινοβούλιο βομβαρδίστηκε και μια ομάδα αξιωματικών επιχείρησε να ανατρέψει την κυβέρνηση του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Περισσότεροι από 250 άνθρωποι σκοτώθηκαν και χιλιάδες τραυματίστηκαν. Το πραξικόπημα απέτυχε μέσα σε λίγες ώρες. Οι συνέπειές του, όμως, εξακολουθούν να καθορίζουν την Τουρκία μέχρι σήμερα.
Από την πρώτη στιγμή διατυπώθηκε η υποψία, ότι η απόπειρα ανατροπής ήταν κατά κάποιον τρόπο ελεγχόμενη, προβλέψιμη ή ακόμη και σκηνοθετημένη από το προεδρικό περιβάλλον. Η κακοσχεδιασμένη εκτέλεση, η περιορισμένη συμμετοχή στρατιωτικών μονάδων, η αποτυχία σύλληψης της πολιτικής ηγεσίας και κυρίως η ταχύτητα με την οποία ακολούθησαν οι μαζικές εκκαθαρίσεις τροφοδότησαν θεωρίες περί «ενορχηστρωμένου πραξικοπήματος».
Μέχρι σήμερα, ωστόσο, δεν έχουν παρουσιαστεί αξιόπιστες αποδείξεις, ότι ο Ερντογάν οργάνωσε ή σκηνοθέτησε την απόπειρα εναντίον του. Η ύπαρξη πραγματικών στρατιωτικών επιχειρήσεων, οι βομβαρδισμοί κρατικών κτιρίων, οι ανθρώπινες απώλειες και η σοβαρή απειλή, που αντιμετώπισε η πολιτική ηγεσία δεν συμβιβάζονται εύκολα με την εικόνα μιας απολύτως ελεγχόμενης παράστασης. Η κυρίαρχη εκτίμηση στη διεθνή βιβλιογραφία παραμένει ότι επρόκειτο για πραγματική, αν και ανεπαρκώς οργανωμένη, απόπειρα πραξικοπήματος από τμήμα των ενόπλων δυνάμεων.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι έχουν απαντηθεί όλα τα ερωτήματα. Παραμένουν γκρίζες ζώνες σχετικά με το τι γνώριζαν οι τουρκικές υπηρεσίες πληροφοριών, πότε το γνώριζαν και γιατί δεν αποτράπηκε εγκαίρως η κίνηση των πραξικοπηματιών. Το γεγονός, ότι η απόπειρα εκδηλώθηκε βιαστικά, έχει συνδεθεί με πληροφορίες ότι επρόκειτο να γίνουν εκκαθαρίσεις στελεχών, που θεωρούνταν προσκείμενα στο δίκτυο του Φετουλάχ Γκιουλέν. Μια πιθανή αποκάλυψη των σχεδίων τους ίσως τους ανάγκασε να κινηθούν πρόωρα, χωρίς να διαθέτουν επαρκή συντονισμό και ευρύτερη υποστήριξη.
Η Άγκυρα απέδωσε την ευθύνη στο κίνημα Γκιουλέν, το οποίο είχε επί δεκαετίες διεισδύσει στον στρατό, στη δικαιοσύνη, στην αστυνομία και στον κρατικό μηχανισμό. Το παράδοξο είναι ότι το δίκτυο αυτό δεν αναπτύχθηκε αρχικά εναντίον του Ερντογάν. Υπήρξε επί χρόνια σύμμαχός του στην προσπάθεια περιορισμού του κεμαλικού στρατιωτικού κατεστημένου. Η σύγκρουσή τους ξέσπασε όταν η συμμαχία για την κατάληψη του κράτους μετατράπηκε σε πόλεμο για τον απόλυτο έλεγχό του.
Η σημαντικότερη, πάντως, ιστορική αλήθεια δεν βρίσκεται μόνο στο ποιος οργάνωσε το πραξικόπημα, αλλά στο πώς το αξιοποίησε εκείνος που τελικά επικράτησε. Ο ίδιος ο Ερντογάν το χαρακτήρισε «δώρο Θεού». Και πράγματι, μέσα σε λίγες ημέρες, δεκάδες χιλιάδες στρατιωτικοί, δικαστικοί, εκπαιδευτικοί και δημόσιοι υπάλληλοι συνελήφθησαν, απολύθηκαν ή τέθηκαν σε διαθεσιμότητα. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατέγραψε ήδη από τον Νοέμβριο του 2016 εκτεταμένες απομακρύνσεις, συλλήψεις και κρατήσεις, επισημαίνοντας σοβαρά ζητήματα αναλογικότητας και σεβασμού του κράτους δικαίου.
Η ύπαρξη έτοιμων καταλόγων με χιλιάδες ονόματα δεν αποδεικνύει ότι το πραξικόπημα ήταν στημένο. Αποδεικνύει, όμως, ότι το καθεστώς διέθετε ήδη τον μηχανισμό και την πολιτική βούληση για μια εκκαθάριση πολύ ευρύτερη από την εξουδετέρωση των άμεσων πραξικοπηματιών. Υπό το καθεστώς έκτακτης ανάγκης, η διακυβέρνηση με προεδρικά διατάγματα έγινε το βασικό εργαλείο αναδιάρθρωσης του κράτους, ενώ οι διώξεις επεκτάθηκαν σε δημοσιογράφους, ακαδημαϊκούς, δικηγόρους, πολιτικούς αντιπάλους και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών.
Η αποτυχία του πραξικοπήματος έδωσε επίσης στον Ερντογάν την πολιτική νομιμοποίηση που χρειαζόταν για να ολοκληρώσει την αλλαγή του πολιτεύματος. Το δημοψήφισμα του 2017 και η μετάβαση από το κοινοβουλευτικό στο υπερσυγκεντρωτικό προεδρικό σύστημα κατήργησαν κρίσιμα θεσμικά αντίβαρα και συγκέντρωσαν πρωτοφανείς εξουσίες στα χέρια του προέδρου. Αναλύσεις περιγράφουν την περίοδο μετά την 15η Ιουλίου ως μία περίοδο επιτάχυνσης μιας βαθιάς καθεστωτικής μεταμόρφωσης προς τον αυταρχισμό.
Το πραξικόπημα, επομένως, δεν δημιούργησε τον αυταρχισμό του Ερντογάν. Του πρόσφερε, όμως, την ιστορική ευκαιρία να τον θεσμοποιήσει. Η πολιτική πόλωση, ο περιορισμός της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης, ο έλεγχος της ενημέρωσης και η ταύτιση της διαφωνίας με την εθνική προδοσία είχαν αρχίσει νωρίτερα. Μετά τον Ιούλιο του 2016 μετατράπηκαν σε επίσημη αρχιτεκτονική εξουσίας.
Δέκα χρόνια αργότερα, το ασφαλέστερο συμπέρασμα δεν είναι ότι ο Ερντογάν έστησε το πραξικόπημα. Είναι ότι το μετέτρεψε σε ιδρυτικό μύθο του καθεστώτος του… Κάθε αντίπαλος μπορούσε πλέον να εμφανίζεται ως απειλή για το κράτος και κάθε αυταρχικό μέτρο ως αναγκαία άμυνα της δημοκρατίας.
Το πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου απέτυχε να καταλάβει την εξουσία. Κατάφερε, όμως, άθελά του κάτι εξίσου ιστορικό: Να προσφέρει στον Ερντογάν το άλλοθι, τον χρόνο και τα εργαλεία για να ρεσάλτο και να καταλάβει ολόκληρο το κράτος!
ΠΗΓΗ: tomanifesto.gr