Στις 10 Αυγούστου του 480 π.Χ., κατ’ ιστορική εκτίμηση, αφού σε όλες τις πηγές δεν αναφέρεται ακριβής ημερομηνία αλλά είτε ο μήνας είτε « γύρο στα μέσα Αυγούστου» (ΓΕΣ/ΔΙΣ), δέκα χρόνια μετά την ήττα τους στο Μαραθώνα (490 π.Χ.) οι Πέρσες, με αρχηγό τον υιό του Δαρείου, τον Ξέρξη, επιστρέφουν στην Ελλάδα επιζητώντας εκδίκηση και την κατάκτησή της.
Οι Έλληνες, ενώπιον του κοινού κινδύνου, αποφασίζουν να τους αντιμετωπίσουν στις Θερμοπύλες. Είχε προηγηθεί, το 481 π.Χ., μία πανελλήνια συνδιάσκεψη, η οποία πραγματοποιήθηκε στον Ισθμό της Κορίνθου και αποφάσισε, όπως η αρχηγία του αγώνα εναντίον των Περσών να δοθεί στις δύο μεγαλύτερες ελληνικές πόλεις, τη Σπάρτη στον κατά ξηρά αγώνα με επικεφαλής τον βασιλέα της Σπάρτης Λεωνίδα και την Αθήνα στον κατά θάλασσα αγώνα αντιστοίχως. Μερικές πόλεις, σύμμαχοι της Σπάρτης, αντιδρούν στην αρχηγία των Αθηναίων κι εκείνοι για να μην κλονισθεί η ενότητα υποχωρούν παραχωρώντας την αρχηγία και του ναυτικού αγώνα στους Σπαρτιάτες, με επικεφαλής τον Ευρυβιάδη.
Αξίζει να σημειωθεί ότι λίγες ήταν οι ελληνικές πόλεις που υψώνουν το ανάστημά τους εναντίον των Περσών και σε αυτές αξίζει η τιμή, γιατί πολλές άλλες, κυρίως της Θεσσαλίας και της Στερεάς, δηλώνουν υποταγή στους Πέρσες, ενώ άλλες αδιαφορούν. Σπαρτιάτες, Τεγεάτες, Μαντινείς, Αρκάδες, Κορίνθιοι, Φλιάσιοι, Λοκροί, Μυκηναίοι, Θεσπιείς, Θηβαίοι, Φωκείς, Πλαταιείς στέλνουν στρατό στις Θερμοπύλες, ενώ οι ναυτικές πόλεις, με πρώτη την Αθήνα, θα στείλουν πλοία στο Αρτεμίσιο.
Συνολικώς, οι ελληνικές δυνάμεις ανέρχονται στις 6.000 – 10.000 άνδρες, αλλά την τελική, επική, μάχη δίνουν 300 Σπαρτιάτες, 700 Θεσπιείς και 400 Θηβαίοι. Στην άλλη πλευρά, η πολυεθνική περσική δύναμη ξεπερνά τις 500.000 άνδρες, υστερεί όμως σε τακτική, αμυντικό οπλισμό και κυρίως φρόνημα!
Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, «η δύναμη των Ελλήνων ήταν 6.000 άνδρες, οι περισσότεροι Πελοποννήσιοι, από τους οποίους οι 300 ήταν βαριά οπλισμένοι Σπαρτιάτες, επιλεγμένοι ανάμεσα στους πολίτες που είχαν γιους, ώστε να μη χαθεί η οικογένειά τους. Ο στρατός αυτός αποτελούσε ουσιαστικά τις «προφυλακές» των συμμάχων, ενώ η κύρια δύναμη θα έφθανε αργότερα, μετά τη λήξη της γιορτής των Καρνείων στη Σπάρτη και των Ολυμπιακών Αγώνων, οι οποίοι επίσης τελούνταν εκείνες τις ημέρες στην Ηλεία.» (ΓΕΣ/ΔΙΣ)
Η Μάχη κρατούσε επί διήμερο και οι Πέρσες, παρά την τεράστια αριθμητική τους υπεροχή, είχαν καθηλωθεί από τους ολιγάριθμους Έλληνες υπερασπιστές των Στενών, καθώς εκμεταλλεύονταν πλήρως το γεωγραφικό ανάγλυφο της περιοχής. Όλα αυτά βεβαίως μέχρις ότου ο Εφιάλτης έδειξε το μονοπάτι στο Καλλίδρομο όρος, που έβγαζε στα μετόπισθεν της αμυντικής τοποθεσίας των Ελλήνων, παρά το γεγονός ότι η Ανοπαία ατραπός, το μονοπάτι που υπέδειξε ο Εφιάλτης, φυλάσσονταν από 1.000 Πλαταιείς, οι οποίοι γνώριζαν πολύ καλά την περιοχή.
Τα υπόλοιπα είναι γνωστά.
Τελικώς στην Ιστορία θα μείνουν μόνο οι 300 Σπαρτιάτες, πιο γνωστοί ως «οι 300 του Λεωνίδα», οι οποίοι στην πραγματικότητα ήταν 299 ! Μάλιστα αρχικώς ήταν 298, αφού ο Αριστόδημος και ο Εύρυτος έλειπαν με άδεια, γιατί ήταν άρρωστοι με φοβερό πόνοματο! Όμως όταν ο Εύρυτος έμαθε την απόφαση του Λεωνίδα να μείνει με τους υπόλοιπους Σπαρτιάτες και να πολεμήσει ως το τέλος, «τοις κείνων ρήμασιν πειθόμενοι», αψήφησε τους πόνους, ετοιμάστηκε και μετέβη στο πεδίο της μάχης, όπου πολέμησε – όσο μπορούσε – και σκοτώθηκε και αυτός!
Οι υπερασπιστές των Θερμοπυλών, 300 Λακεδαιμόνιοι και 700 Θεσπιείς, σκοτώθηκαν όλοι. Οι μόνοι που επέζησαν ήταν ορισμένοι εκ των Θηβαίων, οι οποίοι, συμφώνως με τον Ηρόδοτο, σημαδεύτηκαν ως δούλοι με εντολή του Ξέρξη, καθώς και δύο Σπαρτιάτες, από τους οποίους ο ένας αυτοκτόνησε μη μπορώντας να αντέξει τη ντροπή, ενώ ο άλλος κατάφερε να αποκαταστήσει την τιμή του πολεμώντας στις Πλαταιές, έναν χρόνο αργότερα. Οι συνολικές απώλειες των Περσών έφθασαν τους 20.000 νεκρούς.
Αυτή ήταν η ένδοξη θυσία των ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ, οι οποίοι με ανδρεία υπερασπίστηκαν την Πατρίδα τους. Η αυταπάρνησή τους δεν ήταν μάταιη αφού προκάλεσε πολύ σοβαρές απώλειες στους Πέρσες, έδωσε χρόνο στους συμπατριώτες τους να προετοιμαστούν καλύτερα για τη ναυμαχία της Σαλαμίνος, εμπνέοντάς τους για τις μεγάλες νίκες της Σαλαμίνος και των Πλαταιών που θα ακολουθήσουν.
Η θυσία τους οδήγησε στην Αθανασία και τη Δόξα, αποτελώντας παγκόσμιο, διαχρονικό παράδειγμα ανδρείας και φιλοπατρίας, ενώ για πρώτη φορά μία ήττα – επί του πεδίου – δημιούργησε αντίκτυπο Νίκης, που μνημονεύεται σε όλες τις Στρατιωτικές Σχολές όλου του κόσμου, ως τις μέρες μας!
Συμπερασματικώς, με την έκβαση των πολεμικών επιχειρήσεων του 2ου Ελληνοπερσικού πολέμου διασώθηκε η Ελευθερία των Ελλήνων και η δυνατότητα να αναπτύξουν εν συνεχεία τον λαμπρό πολιτισμό τους , επί του οποίου θα στηριχθεί ο σύγχρονος δυτικός πολιτισμός!
Και όπως έγραψε ο Μεγάλος Ποιητής μας Κωνσταντίνος Καβάφης, στο ομώνυμο ποίημά του, «Τιμή σε αυτούς όπου στη ζωή τους όρισαν να φυλάνε Θερμοπύλες αν και προέβλεψαν ότι στο τέλος ο Εφιάλτης θα φανεί και οι Μήδοι επιτέλους θα διαβούνε...»