Η ευρωπαϊκή προσπάθεια για ενίσχυση της άμυνας φαίνεται να έχει ένα κοινό χαρακτηριστικό, αλλά διαφορετικό κόστος για κάθε χώρα. Η αύξηση των αμυντικών δαπανών δεν χρηματοδοτείται απαραίτητα από ισχυρότερη οικονομική ανάπτυξη, αλλά σε σημαντικό βαθμό από πιέσεις στους κρατικούς προϋπολογισμούς και, κατ’ επέκταση, στο κοινωνικό κράτος.
Η Γερμανία επιλέγει να εμφανίσει ανοιχτά το κόστος, προχωρώντας σε αλλαγές στις συντάξεις και την υγειονομική περίθαλψη. Η Ιταλία επιχειρεί να περιορίσει τις κοινωνικές επιπτώσεις επαναπροσδιορίζοντας τι μπορεί να θεωρηθεί αμυντική δαπάνη, ενώ η Ισπανία επιλέγει να μην ακολουθήσει τον στόχο του ΝΑΤΟ, προστατεύοντας τις δικές της κοινωνικές δαπάνες.
Το αποτέλεσμα είναι ότι το Βερολίνο βρίσκεται ήδη αντιμέτωπο με σημαντικό πολιτικό κόστος, καθώς η AfD ενισχύεται στις δημοσκοπήσεις και έχει αποκτήσει μεγάλο προβάδισμα έναντι της CDU/CSU.
Ο δύσκολος στόχος του 5% του ΝΑΤΟ
Στη σύνοδο κορυφής του ΝΑΤΟ στη Χάγη, οι σύμμαχοι συμφώνησαν τον Ιούνιο του 2025 να αυξήσουν τις σχετικές δαπάνες στο 5% του ΑΕΠ έως το 2035.
Το 3,5% αφορά τον στενό πυρήνα των στρατιωτικών δυνατοτήτων, ενώ το υπόλοιπο 1,5% μπορεί να κατευθύνεται σε ευρύτερες επενδύσεις ασφαλείας, όπως υποδομές και κυβερνοάμυνα.
Το πρόβλημα είναι ότι, σε αντίθεση με το ευρωπαϊκό χρηματοδοτικό εργαλείο SAFE των 150 δισ. ευρώ για κοινές προμήθειες, το μεγαλύτερο μέρος αυτού του ποσού πρέπει να εξασφαλιστεί από τους εθνικούς προϋπολογισμούς.
Για ορισμένα κράτη η προσαρμογή είναι ευκολότερη. Η Πολωνία, για παράδειγμα, αναμένεται να διαθέσει το 2026 περίπου 4,68% του ΑΕΠ μόνο για τον βασικό αμυντικό πυρήνα, ενώ οι χώρες της Βαλτικής κινούνται ακόμη υψηλότερα.
Για άλλες χώρες, όμως, ο στόχος δημιουργεί ένα ιδιαίτερα δύσκολο πολιτικό δίλημμα: από πού θα βρεθούν τα χρήματα;
Γερμανία: Ο λογαριασμός περνά από το κοινωνικό κράτος
Το Βερολίνο επέλεξε να κάνει τη δημοσιονομική επιλογή εμφανή. Η γερμανική κυβέρνηση εξαίρεσε τις αμυντικές δαπάνες άνω του 1% του ΑΕΠ από τον συνταγματικό «κόφτη» του χρέους, αφήνοντας όμως τους υπόλοιπους τομείς του προϋπολογισμού αντιμέτωπους με τους υφιστάμενους περιορισμούς.
Έτσι, οι πιέσεις μεταφέρθηκαν μεταξύ άλλων στο σύστημα υγείας και στις συντάξεις.
Πακέτο μέτρων που ψηφίστηκε πριν από τις θερινές διακοπές του Bundestag προβλέπει σημαντικές αυξήσεις στις συμμετοχές για την υγειονομική περίθαλψη, περιορισμούς σε δωρεάν ασφαλιστική κάλυψη εξαρτώμενων μελών και αλλαγές στο συνταξιοδοτικό σύστημα.
Οι παρεμβάσεις στην υγεία εκτιμάται ότι μπορούν να εξοικονομήσουν περίπου 19,3 δισ. ευρώ το 2026, με το ποσό να αυξάνεται σημαντικά μέχρι το 2030.
Την ίδια στιγμή, οι αλλαγές στις συντάξεις προκάλεσαν αντιδράσεις ακόμη και στο εσωτερικό της κυβερνητικής παράταξης. Νεότεροι βουλευτές της Ένωσης εξέφρασαν την ανησυχία ότι το βάρος μεταφέρεται στις επόμενες γενιές.
Ο ίδιος ο καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς έχει παραδεχθεί ότι το νέο επίπεδο βασικής συνταξιοδοτικής κάλυψης δεν θα επαρκεί για να διατηρηθεί το σημερινό βιοτικό επίπεδο.
Και αυτή ακριβώς η διαφάνεια φαίνεται να έχει πολιτικό κόστος.
Σε δημοσκοπήσεις η AfD έχει φτάσει στο 29%, ενώ CDU/CSU κινείται περίπου στο 20%, με τη διαφορά των εννέα μονάδων να αποτελεί τη μεγαλύτερη που έχει καταγραφεί μεταξύ των δύο πολιτικών σχηματισμών.
Παράλληλα, η ανησυχία για τη φτώχεια στην τρίτη ηλικία ενισχύεται, με μεγάλο ποσοστό των Γερμανών να φοβάται ότι οι συνταξιοδοτικές παροχές δεν θα επαρκούν στο μέλλον.
Ιταλία: Η «μάχη» με τους αριθμούς
Η Ρώμη ακολουθεί διαφορετικό δρόμο. Η Τζόρτζια Μελόνι έχει δηλώσει ότι δεν προτίθεται να αφαιρέσει χρήματα από υφιστάμενες κυβερνητικές προτεραιότητες προκειμένου να επιτευχθεί ο στόχος του 5%.
Με το ιταλικό δημόσιο χρέος ήδη σε ιδιαίτερα υψηλά επίπεδα, όμως, η επίτευξη του στόχου χωρίς περικοπές ή νέα δημοσιονομική επιβάρυνση είναι εξαιρετικά δύσκολη.
Έτσι, η Ιταλία αξιοποιεί το περιθώριο που προσφέρει ο ευρύς ορισμός των αμυντικών επενδύσεων.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η γέφυρα του Στενού της Μεσσήνης, ένα έργο ύψους περίπου 13,6 δισ. ευρώ, το οποίο μπορεί να ενταχθεί στις σχετικές δαπάνες επειδή θεωρείται ότι θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για τη μετακίνηση στρατιωτικών οχημάτων.
Στη συζήτηση έχουν μπει επίσης περιπολίες της ακτοφυλακής για την αντιμετώπιση της παράτυπης μετανάστευσης, αλλά και δραστηριότητες της Guardia di Finanza.
Με αυτόν τον τρόπο η Ρώμη μπορεί να πλησιάσει τον στόχο του ΝΑΤΟ χωρίς να χρειαστεί να ανακοινώσει μεγάλες περικοπές σε συντάξεις ή κοινωνικές παροχές.
Το τίμημα, ωστόσο, είναι διαφορετικό: η αξιοπιστία των αριθμών μπορεί να αμφισβητηθεί από συμμάχους που ενδιαφέρονται περισσότερο για την πραγματική στρατιωτική ικανότητα παρά για το ύψος των δαπανών στα χαρτιά.
Ισπανία: Η Μαδρίτη επιλέγει την άρνηση
Η Ισπανία δεν ακολουθεί ούτε το γερμανικό μοντέλο περικοπών ούτε το ιταλικό μοντέλο διεύρυνσης του ορισμού των αμυντικών δαπανών.
Η Μαδρίτη έχει ουσιαστικά θέσει ως όριο τις αμυντικές δαπάνες περίπου στο 2,1% του ΑΕΠ και επιμένει στην προστασία τομέων όπως η υγεία και η παιδεία.
Πρόκειται για μια επιλογή που μειώνει το άμεσο πολιτικό κόστος στο εσωτερικό, αλλά δημιουργεί διαφορετικό πρόβλημα: πιέσεις στο εσωτερικό της Συμμαχίας.
Η ισπανική στάση μπορεί να λειτουργήσει ως προηγούμενο για άλλες κυβερνήσεις που δυσκολεύονται να εξηγήσουν στους πολίτες τους γιατί πρέπει να αυξήσουν δραστικά τις στρατιωτικές δαπάνες.
Το πραγματικό δίλημμα
Βεβαίως, η πίεση στα ευρωπαϊκά κοινωνικά κράτη δεν ξεκίνησε με τον επανεξοπλισμό.
Η γήρανση του πληθυσμού, το αυξανόμενο κόστος των συντάξεων και οι ανάγκες των συστημάτων υγείας δημιουργούν εδώ και χρόνια δημοσιονομικές πιέσεις.
Ωστόσο, η επιλογή της Γερμανίας να εξαιρέσει την άμυνα από τους δημοσιονομικούς περιορισμούς αποτελεί μια συγκεκριμένη πολιτική απόφαση. Με άλλα λόγια, η ανακατανομή πόρων δεν είναι μόνο αποτέλεσμα μιας μακροχρόνιας δημογραφικής τάσης, αλλά και συνέπεια της προτεραιότητας που δίνεται σήμερα στην άμυνα.
Αυτό είναι που μετατρέπει το δημοσιονομικό ζήτημα σε πολιτικό πρόβλημα.
Τρία κράτη, τρεις διαφορετικοί κίνδυνοι
Εάν οι σημερινές τάσεις συνεχιστούν, είναι πιθανό να διατηρηθούν και οι τρεις διαφορετικές στρατηγικές.
Στη Γερμανία οι κοινωνικές περικοπές θα εφαρμοστούν σταδιακά, ενώ η AfD θα επιχειρήσει να κεφαλαιοποιήσει τη δυσαρέσκεια. Η κυβέρνηση Μερτς θα προσπαθήσει να απορροφήσει την πολιτική πίεση χωρίς να οδηγηθεί σε πρόωρη κατάρρευση.
Η Ιταλία αναμένεται να συνεχίσει να διευρύνει τις κατηγορίες δαπανών που μπορούν να υπολογιστούν ως αμυντικές, επιδιώκοντας να προσεγγίσει τον στόχο χωρίς μεγάλες κοινωνικές περικοπές.
Η Ισπανία, από την πλευρά της, είναι πιθανό να παραμείνει κοντά στο 2,1%, αντιμετωπίζοντας κατά διαστήματα την κριτική των συμμάχων.
Υπάρχει, πάντως, και μια διαφορετική πιθανότητα: η περαιτέρω αξιοποίηση του ευρωπαϊκού SAFE θα μπορούσε να μειώσει το βάρος που πέφτει απευθείας στους εθνικούς προϋπολογισμούς. Εάν οι κοινές ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις επεκταθούν σημαντικά, οι κυβερνήσεις θα μπορούσαν να χρηματοδοτήσουν μεγαλύτερο μέρος των εξοπλισμών χωρίς αντίστοιχες περικοπές στο εσωτερικό.
Ο λογαριασμός του επανεξοπλισμού
Το 5% του ΑΕΠ που αποτελεί τον νέο μεγάλο στόχο του ΝΑΤΟ είναι τελικά μόνο ο αριθμός.
Η ουσία βρίσκεται στο πώς κάθε κυβέρνηση θα βρει τα χρήματα για να τον πετύχει.
Η Γερμανία πληρώνει με πολιτικό κεφάλαιο, καθώς επέλεξε να καταστήσει ορατή τη σύγκρουση ανάμεσα στις αμυντικές δαπάνες και το κοινωνικό κράτος.
Η Ιταλία επιχειρεί να πληρώσει με δημοσιονομική «ευελιξία», διευρύνοντας το τι λογίζεται ως άμυνα.
Η Ισπανία πληρώνει με τη συνοχή της Συμμαχίας, επιλέγοντας να μην ακολουθήσει τον συμφωνημένο στόχο.
Το κρίσιμο τεστ για το Βερολίνο θα είναι πλέον η πολιτική αντίδραση των Γερμανών καθώς οι αλλαγές στις συντάξεις και την υγεία θα γίνονται αισθητές στην καθημερινότητα. Αν η CDU/CSU συνεχίσει να υποχωρεί και η AfD να ενισχύεται, η Γερμανία μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπη με μια ιδιαίτερα οξύμωρη κατάσταση: η χώρα που επέλεξε να εμφανίσει χωρίς «μακιγιάζ» το κόστος του επανεξοπλισμού να είναι εκείνη που θα πληρώσει πρώτη και βαρύτερα το πολιτικό τίμημα.