Στις 26 Οκτωβρίου η αιγυπτιακή Βουλή ψήφισε, κεκλεισμένων των θυρών και με την πλειοψηφία των δύο τρίτων που απαιτεί το Σύνταγμα, να δώσει στον πρόεδρο Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι ευρεία εξουσιοδότηση για να βοηθήσει τη Σαουδική Αραβία να αμυνθεί απέναντι στους Χούθι της Υεμένης.
Η απόφαση ήρθε μετά από τρεις σπάνιες μυστικές συνεδριάσεις και δύο αναβολές, και αποτελεί σημαντικό βήμα για μια χώρα που δεν έχει αναπτύξει μεγάλης κλίμακας χερσαίες δυνάμεις στο εξωτερικό από τον Πόλεμο του Κόλπου το 1991.
Την ίδια περίοδο, η Αλγερία διέταξε την πρώτη της αποστολή στρατευμάτων στο εξωτερικό από το 1973, ενώ υπουργοί της Σαουδικής Αραβίας, του Πακιστάν και της Τουρκίας συναντήθηκαν στο Ριάντ και συμφώνησαν να διασφαλίσουν την ταχεία ανάπτυξη δυνάμεων στο βασίλειο.
Η εικόνα αυτή θα μπορούσε να διαβαστεί ως η Μέση Ανατολή που χτίζει επιτέλους το αυτάρκες σύστημα ασφαλείας που ζητά εδώ και χρόνια η Ουάσιγκτον. Όμως η ανάγνωση είναι μόνο εν μέρει σωστή: αυτό που προκύπτει δεν είναι συμμαχία που αντικαθιστά τις ΗΠΑ, αλλά μια «αγορά» δεσμεύσεων υπό όρους, με τιμή που καθορίζει προσεκτικά κάθε κράτος.
Το κενό που άφησε η Ουάσιγκτον
Το κρισιμότερο στοιχείο πίσω από την ψηφοφορία του Καΐρου βρίσκεται εκτός Καΐρου. Σύμφωνα με πηγές που επικαλείται το Reuters, ο Σαουδάραβας διάδοχος του θρόνου Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν ζήτησε από τις ΗΠΑ στρατιωτική βοήθεια κατά των Χούθι, αλλά ο Ντόναλντ Τραμπ αρνήθηκε να διατάξει πλήγματα, προσφέροντας αντ' αυτού ανταλλαγή πληροφοριών και υποστήριξη στον εντοπισμό στόχων. Οι Χούθι έχουν πλήξει το διεθνές αεροδρόμιο του Ριάντ και εγκαταστάσεις της Aramco, διαταράσσοντας πτήσεις και εξαγωγές πετρελαίου.
Η άρνηση αυτή προστίθεται σε βαθύτερο παράπονο. Ο πόλεμος που μετέτρεψε το μέτωπο των Χούθι σε στρατηγική απειλή ξεκίνησε στις 28 Φεβρουαρίου, όταν οι ΗΠΑ και το Ισραήλ χτύπησαν το Ιράν.
Όπως υποστηρίζει η Μπετούλ Ντογάν-Ακκάς του Πανεπιστημίου της Άγκυρας, τα κράτη του Κόλπου δεν είχαν ενημερωθεί, αλλά απορρόφησαν τα ιρανικά αντίποινα, με επιθέσεις σε αμερικανικές πρεσβείες και βάσεις σε ΗΑΕ, Σαουδική Αραβία, Κατάρ, Κουβέιτ, Μπαχρέιν, Ιράκ, Ομάν και Ιορδανία.
Η Ουάσιγκτον δεν έχει φύγει από την περιοχή: περίπου 50.000 Αμερικανοί στρατιώτες παραμένουν εκεί και οι δυνάμεις των ΗΠΑ συνεχίζουν να χτυπούν ιρανικούς στόχους.
Αυτό που άλλαξε είναι η κατανομή του ρίσκου: οι ΗΠΑ πολεμούν τον πόλεμο που επέλεξαν και οι εταίροι τους καλούνται όλο και περισσότερο να αμυνθούν απέναντι στις παρενέργειες.
Ο Τραμπ χαιρέτισε δημόσια τη Συμφωνία Κοινής Άμυνας της Μέκκας, που υπέγραψαν τον Αύγουστο Σαουδική Αραβία, Πακιστάν και Τουρκία, ως απόδειξη ότι οι περιφερειακές χώρες μπορούν πλέον να αμυνθούν ουσιαστικότερα. Η μετακύλιση βαρών, με άλλα λόγια, δεν είναι ρήξη με την αμερικανική πολιτική· είναι η ίδια η πολιτική.
Η «τιμολογημένη» δέσμευση της Αιγύπτου
Οι λόγοι του Καΐρου είναι εύκολο να εντοπιστούν. Η Σαουδική Αραβία αποτελεί έναν από τους βασικούς οικονομικούς πυλώνες της Αιγύπτου του Σίσι, με δισεκατομμύρια σε βοήθεια, καταθέσεις στην κεντρική τράπεζα και προμήθειες ενέργειας.
Οι Χούθι απειλούν επίσης τα Στενά Μπαμπ ελ Μαντέμπ, νότια είσοδο της Ερυθράς Θάλασσας και άρα της Διώρυγας του Σουέζ, μίας από τις σημαντικότερες πηγές συναλλάγματος της χώρας. Η άμυνα της Σαουδικής Αραβίας είναι εν μέρει και άμυνα του αιγυπτιακού ισολογισμού.
Τα όρια, ωστόσο, μετρούν περισσότερο από την εξουσιοδότηση. Πριν από την ψηφοφορία, ο ΥΠΕΞ Μπαντρ Αμπντελάτι και ο επικεφαλής των μυστικών υπηρεσιών Χασάν Ρασάντ μετέφεραν επιστολή του Σίσι στον διάδοχο, με την οποία διευκρινιζόταν ότι η αιγυπτιακή στήριξη θα περιοριστεί στην άμυνα του σαουδαραβικού εδάφους και των συνόρων και δεν θα περιλαμβάνει επιθέσεις στην Υεμένη.
Ο πρόεδρος της Γερουσίας περιέγραψε τον ρόλο της Αιγύπτου ως «ασπίδα που προστατεύει, όχι σπαθί που επιτίθεται». Η δήλωση της Βουλής δεν προσδιόρισε ποια μέτρα θα λάβει το Κάιρο, και τη στιγμή της ψηφοφορίας δεν είχε ανακοινωθεί επίσημο σαουδαραβικό αίτημα για αιγυπτιακά στρατεύματα.
Η εσωτερική διαφωνία, ασυνήθιστη για το ελεγχόμενο αιγυπτιακό κοινοβούλιο, ανέδειξε την ίδια προσοχή. Το αντιπολιτευόμενο Πολιτικό Δημοκρατικό Κίνημα απέρριψε τη στρατιωτική εμπλοκή σε περιφερειακό πόλεμο και υποστήριξε ότι το Κάιρο πρέπει να επικεντρωθεί στη μεσολάβηση, ενώ το Αιγυπτιακό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα απείχε, επικαλούμενο έλλειψη πληροφοριών για τους στόχους, τη διάρκεια και το κόστος της αποστολής.
Η ιστορία βαραίνει: η αιγυπτιακή επέμβαση στην Υεμένη τη δεκαετία του 1960 ήταν τόσο δαπανηρή που έμεινε διαρκής προειδοποίηση, ενώ το 2015, όταν το Κάιρο εντάχθηκε στον σαουδαραβικό συνασπισμό, λειτούργησε κυρίως ως ναυτικός εταίρος, στέλνοντας περίπου 800 χερσαίους στρατιώτες με περιορισμένο μαχητικό ρόλο. Ο αναλυτής Χ.Α. Χέλιερ εκτιμά ότι και τώρα η ανάπτυξη θα παραμείνει περιορισμένη.
Εξίσου χαρακτηριστικό είναι το τι δεν έχει υπογράψει η Αίγυπτος. Συμμετείχε σε προηγούμενες τετραμερείς συνομιλίες με Σαουδική Αραβία, Τουρκία και Πακιστάν, αλλά έμεινε εκτός της συμφωνίας της Μέκκας, με τον Αμπντελάτι να λέει ότι εξετάζει πρώτα συνταγματικά και νομικά ζητήματα, παρατήρηση που ερμηνεύθηκε ως αναφορά στις υφιστάμενες συμβατικές υποχρεώσεις της χώρας αλλού στην περιοχή.
Το αποτέλεσμα είναι αλληλεγγύη ανάλογη με το μέγεθος του χρέους και όχι μεγαλύτερη: το Ριάντ λαμβάνει απόδειξη ότι η οικονομική του στήριξη αγοράζει κάτι, ενώ το Κάιρο εξασφαλίζει ότι αυτό είναι η υπεράσπιση του σαουδαραβικού εδάφους, όχι χερσαίος πόλεμος στην Υεμένη ή ανοιχτή υποχρέωση συλλογικής άμυνας.
Το πραγματικό μέτωπο του Καΐρου βρίσκεται νότια
Για να καταλάβει κανείς πού η Αίγυπτος είναι πράγματι πρόθυμη να στείλει στρατό, αρκεί να κοιτάξει λίγο νοτιότερα στην Ερυθρά Θάλασσα. Τις ίδιες εβδομάδες με τη σαουδαραβική ψηφοφορία, το Κάιρο προετοιμαζόταν να αναπτύξει στη Σομαλία μια ομάδα μάχης μεγέθους ταξιαρχίας, βάσει διμερούς συμφωνίας, πριν μεταφέρει περίπου 1.000 άτομα στην αποστολή της Αφρικανικής Ένωσης. Στις αρχές Οκτωβρίου, ο Σίσι επανέλαβε ότι η Αίγυπτος δεν θα παραιτηθεί από το μερίδιό της στα νερά του Νείλου.
Η Αιθιοπία, εν τω μεταξύ, αξιοποίησε τη Σύνοδο Ρωσίας–Αφρικής στη Μόσχα για να ανακοινώσει την παράδοση μαχητικών Su-35 και την προγραμματισμένη αγορά συστοιχιών αεράμυνας S-400, λίγες εβδομάδες μετά τη διακοπή των διπλωματικών σχέσεων με την Ερυθραία.
Για το Κάιρο, η Ερυθρά Θάλασσα και το Κέρας της Αφρικής αποτελούν ενιαίο στρατηγικό θέατρο. Οι Χούθι απειλούν το Σουέζ από νότο, ενώ το φράγμα της Αιθιοπίας και η διογκούμενη στρατιωτική της ισχύς απειλούν τον Νείλο από νοτιοανατολικά.
Η άμυνα της Σαουδικής Αραβίας και η τοποθέτηση στη Σομαλία είναι δύο όψεις του ίδιου υπολογισμού, με τη δεύτερη να είναι εκείνη όπου η Αίγυπτος είναι πρόθυμη να αναπτυχθεί υπό τη δική της σημαία και με δικούς της όρους. Τα κεφάλαια του Κόλπου βοηθούν και στις δύο. Ο κίνδυνος είναι η υπερεπέκταση: μια οικονομία εξαρτημένη από εξωτερική χρηματοδότηση φέρει πλέον στρατιωτικές δεσμεύσεις σε δύο μέτωπα, ενώ υπόσχεται στο κοινό της ότι καμία δεν θα εξελιχθεί σε πόλεμο.
Πολυεπίπεδη αρχιτεκτονική, όχι συμμαχία
Η συμφωνία της Μέκκας δείχνει το ίδιο μοτίβο σε μεγαλύτερη κλίμακα. Υπογράφηκε στις 7 Αυγούστου και προβλέπει ότι επίθεση σε ένα μέλος θεωρείται επίθεση σε όλα. Έχει πλέον όνομα, Συμμαχία Άμυνας της Μέκκας, και γραμματεία στο Ριάντ, με πρώτο γενικό γραμματέα Πακιστανό. Ωστόσο, οι αναλυτές σημειώνουν ότι δεν διαθέτει ενιαία διοίκηση, μόνιμη δύναμη ή κοινό στρατιωτικό μηχανισμό που να καθιστά αξιόπιστο ένα αντίστοιχο του άρθρου 5 του ΝΑΤΟ.
Ο Τούρκος ΥΠΕΞ Χακάν Φιντάν έχει εξηγήσει ότι ένα μέλος που δέχεται επίθεση θα πρέπει πρώτα να ζητήσει βοήθεια και να προσδιορίσει το είδος της. Και η διμερής αμυντική συμφωνία Σαουδικής Αραβίας–Πακιστάν του Σεπτεμβρίου 2025 δεν έσυρε το Πακιστάν στις μάχες όταν το Ιράν και αργότερα οι Χούθι επιτέθηκαν στο βασίλειο φέτος.
Τα μέλη δεν μοιράζονται ούτε μία κοινή απειλή. Για τον Κόλπο, ο άμεσος κίνδυνος είναι το Ιράν και οι σύμμαχοί του Χούθι. Για την Άγκυρα, η συμφωνία αφορά εξίσου το κύρος όσο και την ασφάλεια· η Ντογάν-Ακκάς υποστηρίζει ότι το κύριο κέρδος της Τουρκίας είναι να παρουσιάζεται ως πάροχος και όχι ως καταναλωτής ασφάλειας. Ορισμένοι αναλυτές στο Ριάντ επισημαίνουν ως κοινή ανησυχία την αυξανόμενη στρατιωτική εμβέλεια του Ισραήλ.
Λίγες ημέρες μετά την υπογραφή, το Ισραήλ χτύπησε την αεροπορική βάση Αμπού αλ Ντούχουρ στη βόρεια Συρία, περίπου 70 χιλιόμετρα από τα τουρκικά σύνορα, λέγοντας ότι προλάμβανε τουρκική ανάπτυξη· η Άγκυρα το χαρακτήρισε απόπειρα υπονόμευσης της συμφωνίας. Μια συμμαχία της οποίας τα μέλη διαφωνούν για το ποιος είναι ο εχθρός θα δυσκολευτεί να συμφωνήσει για το πότε θα πολεμήσει.
Και άλλοι παράγοντες προσθέτουν τα δικά τους επίπεδα. Η Βρετανία δήλωσε ότι θα αναπτύξει Typhoon της RAF για την προστασία σαουδαραβικών πόλεων και υποδομών από επιθέσεις των Χούθι, ενώ το Ριάντ ανακοίνωσε νωρίτερα φέτος ξεχωριστό ναυτικό συνασπισμό για την προστασία των θαλάσσιων οδών. Κάθε ρύθμιση προσθέτει επιλογές για τη Σαουδική Αραβία, καμία δεν προσθέτει αυτόματη εγγύηση.
Η ασάφεια είναι εν μέρει σκόπιμη. Την ημέρα της αιγυπτιακής ψηφοφορίας, ανώτεροι αξιωματούχοι και των τριών κρατών της συμφωνίας της Μέκκας βρίσκονταν στην Τεχεράνη πιέζοντας για αποκλιμάκωση, υπενθυμίζοντας ότι τα μέλη θέλουν να συνομιλούν με το Ιράν όσο και να το αποτρέπουν. Η εξάρτηση από όρους επιτρέπει σε κάθε μέλος να διατηρεί περιθώριο για μεσολάβηση, αντιστάθμιση και, αν χρειαστεί, αποχή.
Γι' αυτό η πιο ακριβής περιγραφή ίσως είναι εκείνη του Ούμερ Καρίμ του Κέντρου Βασιλέα Φαΐσάλ: οι νέες ρυθμίσεις δεν αντικαθιστούν την αμερικανική προστασία, αλλά προσθέτουν «ένα ξεχωριστό επίπεδο αποτροπής».
Τι σημαίνουν τα «ψιλά γράμματα»
Ο Κόλπος δεν ανταλλάσσει έναν προστάτη με άλλον, αλλά κατανέμει το ρίσκο σε πολλούς μερικούς: την Αίγυπτο για ανθρώπινο δυναμικό και συμφέροντα στην Ερυθρά Θάλασσα, την Τουρκία για βιομηχανία και αεράμυνα, το Πακιστάν για βάθος και διπλωματία, τη Βρετανία για αεροπορική ισχύ και τις ΗΠΑ για πληροφορίες και τις δυνάμεις που διατηρούν στην περιοχή.
Το πλεονέκτημα είναι ότι δεν υπάρχει πλέον ενιαίο σημείο αποτυχίας και ότι ρυθμίσεις βασισμένες σε κοινά συμφέροντα μπορεί να αποδειχθούν πιο ανθεκτικές από την εξάρτηση από τη διάθεση μιας μακρινής δύναμης.
Η αδυναμία είναι εξίσου πραγματική. Η αποτροπή προϋποθέτει ότι οι αντίπαλοι πιστεύουν πως οι δεσμεύσεις θα τηρηθούν, και δεσμεύσεις που έχουν σχεδιαστεί ώστε να διατηρούν την ελευθερία κινήσεων κάθε μέλους προσκαλούν δοκιμασίες.
Οι Χούθι συνεχίζουν να πυροβολούν το βασίλειο μετά την αιγυπτιακή ψηφοφορία, με τον σαουδαραβικό συνασπισμό να αναφέρει αναχαιτίσεις βαλλιστικών πυραύλων και πυραύλων κρουζ ακόμη και το περασμένο Σαββατοκύριακο. Η δοκιμασία, δηλαδή, βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη και μέχρι στιγμής έχει αντιμετωπιστεί με αεράμυνα και όχι με συλλογική δράση.
Η εξουσιοδότηση της Αιγύπτου διαβάζεται καλύτερα ως μέτρο του πόσο μακριά φτάνει σήμερα η περιφερειακή αλληλεγγύη: αμυντική, εδαφική, αναστρέψιμη και τιμολογημένη σε σχέση με μια οικονομική σχέση. Δεν είναι λίγο. Όσο όμως οι υποσχέσεις αυτές δεν γίνονται δυσκολότερο να εγκαταλειφθούν, η ασφάλεια της περιοχής θα παραμένει ένα μωσαϊκό ραμμένο γύρω από μια αμερικανική παρουσία που υπάρχει αλλά δεν είναι πλέον αξιόπιστη.
Το ερώτημα δεν είναι αν η Μέση Ανατολή μπορεί να αμυνθεί χωρίς την Ουάσιγκτον, αλλά αν ένα σύνολο προσεκτικά περιορισμένων υποσχέσεων μπορεί να αποτρέψει αντιπάλους που έχουν ήδη μάθει να διαβάζουν τα ψιλά γράμματα