Ο Λίβανος εξακολουθεί να βρίσκεται εγκλωβισμένος σε μια διαρκή κρίση ταυτότητας και προσανατολισμού, με τις εσωτερικές αντιθέσεις να τον καθιστούν ευάλωτο στις παρεμβάσεις εξωτερικών δυνάμεων.
Η αδυναμία διαμόρφωσης μιας κοινής εθνικής κατεύθυνσης συντηρεί την ανάγκη αναζήτησης ξένων συμμάχων και προστατών, με τη χώρα να κινείται διαρκώς ανάμεσα σε διαφορετικές γεωπολιτικές επιρροές.
Πρόκειται για μια κατάσταση που αποτυπώνει τις βαθιές διαιρέσεις της λιβανέζικης κοινωνίας, όπου οι πολιτικές, πολιτισμικές, γεωγραφικές και δημογραφικές διαφορές εξακολουθούν να τροφοδοτούν αντιπαραθέσεις.
Η πρόσφατη επίσκεψη του Μπιλάλ Ερντογάν, γιου του Τούρκου προέδρου, επανέφερε στο προσκήνιο τη συζήτηση για τον ρόλο της Τουρκίας στον Λίβανο. Κατά τη διάρκεια της τριήμερης παρουσίας του, πραγματοποίησε επαφές με πολιτικούς και κρατικούς αξιωματούχους, ενώ επισκέφθηκε και λαϊκές συνοικίες, κάνοντας αναφορές σε ιστορικούς συμβολισμούς.
Είχε προηγηθεί σειρά επισκέψεων ξένων απεσταλμένων, σε μια περίοδο κατά την οποία η λιβανέζικη πολιτική σκηνή παραμένει διχασμένη ως προς τη γεωπολιτική κατεύθυνση της χώρας και τις σχέσεις της με τον αραβικό κόσμο, την Τουρκία, το Ιράν και τη Δύση.
Ο στρατός στο επίκεντρο της εσωτερικής αντιπαράθεσης
Οι διαφωνίες για τις σχέσεις του Λιβάνου με το εξωτερικό συνδέονται άμεσα με τις εσωτερικές συγκρούσεις γύρω από την ταυτότητα και το μέλλον της χώρας. Στο επίκεντρο βρίσκονται ζητήματα όπως η στάση απέναντι στη Χεζμπολάχ, η σχέση με το Ισραήλ, η προοπτική ειρήνευσης, αλλά και ο ρόλος του λιβανέζικου στρατού.
Η ηγεσία των ενόπλων δυνάμεων βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο έντονων πολιτικών αντιπαραθέσεων, γεγονός που αναδεικνύει το βάθος του διχασμού και τη μετακύλιση ευθυνών μεταξύ στρατιωτικής και πολιτικής ηγεσίας. Από τη μία πλευρά, ο στρατός αποδίδει στην κυβέρνηση την ευθύνη για την αδυναμία λήψης και εφαρμογής κρίσιμων αποφάσεων.
Από την άλλη, στελέχη της πολιτικής εξουσίας υποστηρίζουν ότι οι ένοπλες δυνάμεις δεν ανταποκρίνονται επαρκώς στις νέες εσωτερικές και διεθνείς συνθήκες και ζητούν πιο αποφασιστική δράση απέναντι στη Χεζμπολάχ.
Η πίεση εντάθηκε μετά από σειρά περιστατικών ασφαλείας, μεταξύ των οποίων η υπόθεση φορτίου εκρηκτικών στο Νταχρ αλ Μπαϊντάρ, η σύλληψη ομάδας νεαρών στην ορεινή περιοχή του Μπατρούν και η δολοφονία πρώην Ιρακινού βουλευτή. Τα γεγονότα αυτά επανέφεραν ερωτήματα για την αποτελεσματικότητα των προσπαθειών αφοπλισμού της Βηρυτού και ανέδειξαν τις δυσκολίες διασφάλισης της δημόσιας τάξης.
Η αντιπαράθεση ανάμεσα στον αρχηγό του στρατού και τον υπουργό Άμυνας, οι οποίοι φέρονται να έχουν τη στήριξη του προέδρου της Δημοκρατίας, και άλλων πολιτικών προσωπικοτήτων αποτυπώνει τις διαφορετικές προσεγγίσεις για τον ρόλο των ενόπλων δυνάμεων. Το βασικό δίλημμα αφορά το κατά πόσο ο στρατός πρέπει να αποφύγει μια εσωτερική σύγκρουση ή να προχωρήσει σε δυναμικότερες ενέργειες κατά της Χεζμπολάχ, εφαρμόζοντας τις κυβερνητικές αποφάσεις.
Παράλληλα, η αμφισβήτηση των αποφάσεων της πολιτικής ηγεσίας από τον στρατό δημιουργεί ένα ιδιαίτερα σύνθετο θεσμικό ζήτημα, καθώς ενισχύει τον προβληματισμό για τα όρια της αυτονομίας του και τη σχέση του με την εκλεγμένη εξουσία.
Η επίσκεψη Μπιλάλ Ερντογάν και οι τουρκικές επιδιώξεις
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η επίσκεψη του Μπιλάλ Ερντογάν στον Λίβανο, η οποία διήρκεσε τρεις ημέρες, επανέφερε μνήμες από την αντίστοιχη παρουσία του πατέρα του στη χώρα το 2010. Η χρονική συγκυρία και οι συμβολισμοί της επίσκεψης αναδεικνύουν τη σημασία που αποδίδει η Άγκυρα στην ενίσχυση της παρουσίας της στον Λίβανο και ευρύτερα στην Ανατολική Μεσόγειο.
Ο γιος του Τούρκου προέδρου αποκάλυψε ότι η επίσκεψή του πραγματοποιήθηκε με την έγκριση του πατέρα του, παρά τις εισηγήσεις συνεργατών του να αναβάλει το ταξίδι εξαιτίας της κατάστασης ασφαλείας.
Παράλληλα, υποστήριξε ότι οι πολιτικές αλλαγές στη Συρία μπορούν να έχουν θετικές συνέπειες για τη χώρα, την Τουρκία και τον Λίβανο, αλλά και να δημιουργήσουν νέες προοπτικές συνεργασίας μεταξύ των τριών κοινωνιών. Αναφέρθηκε, μάλιστα, στη δυνατότητα ανάπτυξης οδικών και σιδηροδρομικών συνδέσεων, οι οποίες θα διευκολύνουν τις μετακινήσεις μεταξύ των τριών χωρών.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στη σύνδεση της Κωνσταντινούπολης με την Τρίπολη του Λιβάνου μέσω πολιτιστικών πρωτοβουλιών, αλλά και στις δυνατότητες αξιοποίησης του λιμανιού της πόλης.
Σε πολιτικό επίπεδο, ξεχώρισε η δήλωσή του ότι η Τουρκία δεν πρόκειται να αποδεχθεί την υπαγωγή του Λιβάνου σε ισραηλινή επιρροή. Η τοποθέτηση αυτή βρίσκεται σε αντιστοιχία με παλαιότερες δηλώσεις του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, σύμφωνα με τις οποίες η ασφάλεια της Τουρκίας συνδέεται άμεσα με τις εξελίξεις στο Χαλέπι, τη Δαμασκό και τη Βηρυτό.
Οι αναφορές αυτές αποτυπώνουν τον εντεινόμενο ανταγωνισμό Τουρκίας και Ισραήλ για την επιρροή στη Μέση Ανατολή. Ο Μπιλάλ Ερντογάν κάλεσε, επίσης, τις λιβανέζικες πολιτικές δυνάμεις να επιδιώξουν τον διάλογο, εκφράζοντας την ετοιμότητα της Άγκυρας να συνδράμει στην αντιμετώπιση των προβλημάτων της χώρας, ακόμη και μέσω συνομιλιών με την Τεχεράνη για τις εκκρεμείς διαφορές.
Από την οθωμανική διοίκηση στις σημερινές γεωπολιτικές εξαρτήσεις
Η επίσκεψη προκάλεσε διαφορετικές αντιδράσεις στο εσωτερικό του Λιβάνου, με ορισμένους να συνδέουν τους συμβολισμούς της με την οθωμανική περίοδο και την ιστορική διοικητική παρουσία της Τουρκίας στην περιοχή.
Η αναφορά στους παλαιούς διοικητές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας παραπέμπει στην εποχή κατά την οποία ο διοικητής της Δαμασκού ασκούσε επιρροή σε εκτεταμένες περιοχές, φτάνοντας μέχρι τη Σιδώνα. Η συγκεκριμένη πόλη αποτελούσε παράλληλα σημείο ανταγωνισμού με τον διοικητή της Άκρας.
Το όρος Λίβανος, έπειτα από μακροχρόνιες συγκρούσεις, απέκτησε ένα καθεστώς περιορισμένης αυτονομίας κατά την περίοδο της Μουτεσαριφίας, εξασφαλίζοντας παράλληλα προνόμια με τη στήριξη ξένων δυνάμεων.
Πρόκειται για μια ιστορική εμπειρία που εξακολουθεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο τμήματα της λιβανέζικης κοινωνίας αντιλαμβάνονται τις διεθνείς συμμαχίες και τις εξωτερικές παρεμβάσεις.
Σήμερα, ανάλογες προσδοκίες εμφανίζονται στις σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες, στις οποίες ορισμένες πολιτικές δυνάμεις εναποθέτουν τις ελπίδες τους για τη μελλοντική πορεία της χώρας. Αντίστοιχα, το Ισραήλ παρουσιάζεται μέσα από τον ιστορικό παραλληλισμό ως δύναμη που επιδιώκει να επεκτείνει την επιρροή της από την περιοχή της Άκρας προς τη Σιδώνα και τον ποταμό Ζαχρανί.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά και η ιστορική αναφορά στο 1976, όταν οι δυνάμεις της Αραβικής Αποτροπής εισήλθαν στον Λίβανο. Τμήμα των στρατευμάτων κατευθύνθηκε προς την περιοχή Κφαρ Τεμπνίνετ, κοντά στον ποταμό Λιτάνι, ωστόσο οι αντιδράσεις του Ισραήλ και των ΗΠΑ οδήγησαν στην υποχώρησή τους προς τον Ζαχρανί και στη συνέχεια προς τον ποταμό Αουάλι.
Οι συγκεκριμένες γεωγραφικές γραμμές συνδέθηκαν τότε με την οριοθέτηση των σφαιρών επιρροής μεταξύ του συριακού και του ισραηλινού στρατού.
Ο Λίβανος ανάμεσα σε ανταγωνιστικά γεωπολιτικά σχέδια
Στη σημερινή συγκυρία, ο Λίβανος βρίσκεται και πάλι στο επίκεντρο του ανταγωνισμού περιφερειακών και διεθνών δυνάμεων. Η σύγκρουση διαφορετικών στρατηγικών επιδιώξεων βρίσκει τη χώρα χωρίς μια συνεκτική εθνική πρόταση για την επόμενη ημέρα, με αποτέλεσμα να δυσκολεύεται να καθορίσει αυτόνομα τον διεθνή της προσανατολισμό.
Οι εσωτερικές αντιθέσεις αντανακλούν αυτή την αδυναμία. Διαφορετικές πολιτικές και κοινωνικές ομάδες εμφανίζονται να προκρίνουν διαφορετικές κατευθύνσεις: άλλες επιδιώκουν στενότερη σύνδεση με τη Συρία, άλλες προσανατολίζονται προς το Ισραήλ και το Τελ Αβίβ, ενώ υπάρχουν και εκείνες που επιθυμούν ισχυρότερους δεσμούς με το Ιράν.
Άλλες, τέλος, επιλέγουν την εσωστρέφεια και την απομόνωση, αποφεύγοντας να τοποθετηθούν απέναντι στις ευρύτερες γεωπολιτικές εξελίξεις.
Το αποτέλεσμα είναι ένας φαύλος κύκλος πολιτικής αβεβαιότητας και εσωτερικών συγκρούσεων, που δυσχεραίνει τη διαμόρφωση μιας κοινής εθνικής στρατηγικής και αφήνει τον Λίβανο εκτεθειμένο στις επιδιώξεις τρίτων δυνάμεων.