Το παγκόσμιο ελεύθερο εμπόριο, που στήριζε την παγκόσμια οικονομία μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, δέχεται ισχυρό πλήγμα. Οι εμπορικές κόντρες ανάμεσα στις ΗΠΑ και την Κίνα, που ξεκίνησαν το 2019, έγιναν πολύ πιο έντονες κατά τη δεύτερη θητεία του Ντόναλντ Τραμπ. Ο Αμερικανός Πρόεδρος έβαλε «φρένο» στις διεθνείς αγορές επιβάλλοντας πολύ υψηλούς δασμούς.
Η επιβολή των δασμών από τον Τραμπ ανέτρεψε το σταθερό περιβάλλον που εξασφάλιζε ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου (ΠΟΕ) μέσω της μείωσης των εμπορικών φραγμών. Η προστατευτική αυτή στροφή της Ουάσιγκτον δεν περιορίστηκε στους γεωπολιτικούς της αντιπάλους, αλλά έπληξε και παραδοσιακούς συμμάχους των ΗΠΑ. Η Ε.Ε. και η Ιαπωνία βρέθηκαν αντιμέτωπες με δασμούς 20%, ενώ το Ηνωμένο Βασίλειο επλήγη με δασμούς που άγγιξαν το 25% έως 50%.
Στο γειτονικό μέτωπο, οι ΗΠΑ απείλησαν το Μεξικό με δασμούς 30% λόγω μεταναστευτικών διαφωνιών, θέτοντας σε κίνδυνο τη συμφωνία USMCA. Ωστόσο, ανακοινώθηκε η μείωση των δασμών στο 15% για βιομηχανικό εξοπλισμό που παράγεται στο Μεξικό και τον Καναδά με χρήση αμερικανικών εισροών.
Ποιος κερδίζει από τον πόλεμο των δασμών;
Ο Πρόεδρος Τραμπ υποστηρίζει ότι η πολιτική του προστατεύει την αμερικανική μεταποίηση και τις θέσεις εργασίας, αντιμετωπίζοντας τις «άδικες» πρακτικές των εμπορικών εταίρων.
Ανεξάρτητες αναλύσεις, ωστόσο, δείχνουν ότι το κόστος μετακυλίεται στους Αμερικανούς καταναλωτές, αυξάνοντας τις τιμές, τροφοδοτώντας τον πληθωρισμό και επιβραδύνοντας την οικονομική ανάπτυξη. Παράλληλα, οι φραγμοί αυτοί διευρύνουν τις παγκόσμιες ανισότητες, δυσκολεύοντας τις αναπτυσσόμενες οικονομίες της Αφρικής και της Ασίας να διαθέσουν τα προϊόντα τους στη διεθνή αγορά.
Οι εναλλακτικές συμμαχίες και η αντίσταση των δικαστηρίων
Παρά την τάση προστατευτισμού, το ελεύθερο εμπόριο δεν καταρρέει καθολικά αλλά αναδιατάσσεται. Η Ε.Ε. υπέγραψε συμφωνία ελεύθερου εμπορίου με την Ινδία, ενώ οριστικοποιήθηκε και η συμφωνία Ε.Ε.-Mercosur με χώρες της Λατινικής Αμερικής, την ίδια ώρα που οι ιστορικοί δεσμοί Ευρώπης-ΗΠΑ κλυδωνίζονται.
Επιπλέον, Ε.Ε. και ΗΠΑ κατέληξαν σε συμφωνία που θέτει ανώτατο όριο 15% στους αμερικανικούς δασμούς, αν και οι φραγμοί παραμένουν σημαντικά υψηλότεροι σε σχέση με την προ του 2025 εποχή.
Στο εσωτερικό των ΗΠΑ, το Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε ορισμένους από τους δασμούς του Τραμπ ως αντισυνταγματικούς. Αυτό, όμως, δεν εμπόδισε τον Αμερικανό Πρόεδρο να αναζητήσει εναλλακτικές οδούς.
Μέσω ερευνών για παραβιάσεις του εργατικού δικαίου σε 44 χώρες, πρότεινε τιμωρητικούς δασμούς 10% σε Καναδά, Εκουαδόρ, Ε.Ε., Μεξικό και Πακιστάν, ενώ απειλεί με νέες αυξήσεις μεγάλες οικονομίες, όπως η Κίνα, η Ινδία και η Ιαπωνία, με την κατηγορία της πλεονάζουσας παραγωγικής ικανότητας.
Το ελεύθερο εμπόριο υπό όρους
Οι διεθνείς εμπορικές σχέσεις αποκτούν πλέον έναν έντονα συναλλακτικό χαρακτήρα, βασισμένο σε διμερείς συμφωνίες εκτός του πλαισίου του ΠΟΕ. Για παράδειγμα, η Ε.Ε. εξασφάλισε μειωμένους δασμούς από τις ΗΠΑ με αντάλλαγμα τη δέσμευση για αυξημένες εισαγωγές αμερικανικού πετρελαίου.
Αντίστοιχα, η Ουάσιγκτον υποσχέθηκε μείωση των δασμών προς την Ινδία από το 25% στο 18%, υπό τον όρο ότι η Νέα Δελχί θα ανοίξει την αγροτική της αγορά στα αμερικανικά προϊόντα και θα αντικαταστήσει το ρωσικό πετρέλαιο με αμερικανικό.
Συμπερασματικά, το ελεύθερο εμπόριο που βασιζόταν σε κοινούς κανόνες δεν θεωρείται πλέον δεδομένο. Περιορίζεται σταδιακά σε «συμμαχίες προθύμων» και ανασυντάσσεται μέσα από στενές, διμερείς συμφωνίες που χαρακτηρίζονται από αβεβαιότητα. Στη νέα αυτή πραγματικότητα, το ελεύθερο εμπόριο δεν αποτελεί την αυτονόητη επιλογή, αλλά ένα προνόμιο που πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο σκληρής διαπραγμάτευσης.