Η ελληνοτουρκική διένεξη για τις θαλάσσιες ζώνες της Ανατολικής Μεσογείου μπορεί να βρεθεί στην ατζέντα της άτυπης Συνόδου Κορυφής της ΕΕ την Παρασκευή, καθώς η νέα ένταση γύρω από το τουρκολιβυκό μνημόνιο προκαλεί αντιδράσεις στην Αθήνα και ενόχληση στις Βρυξέλλες.
Σύμφωνα με το Politico, που επικαλείται ανώνυμο υψηλόβαθμο Έλληνα αξιωματούχο, ο Κυριάκος Μητσοτάκης σκοπεύει να θέσει το ζήτημα στους ηγέτες στο Δουβλίνο, παρότι η συνάντηση προορίζεται κυρίως για την τεχνητή νοημοσύνη και την Ουκρανία.
Το αντικείμενο της διαφοράς
Η συμφωνία Τουρκίας-Λιβύης οριοθετεί θαλάσσιες ζώνες και διαμορφώνει ένα θαλάσσιο διάδρομο ανάμεσα στην Ελλάδα και την Κύπρο. Η Αθήνα θεωρεί ότι οι περιοχές αυτές ανήκουν στην αποκλειστική οικονομική ζώνη της χώρας και υπενθυμίζει ότι η ΕΕ έχει στηρίξει εκεί ενεργειακά έργα και έργα διασύνδεσης.
Ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης δήλωσε σε τηλεοπτική συνέντευξη την περασμένη εβδομάδα ότι, σε περίπτωση κλιμάκωσης, η Ελλάδα θα ζητήσει από την ΕΕ κυρώσεις και στήριξη.
Αν και η Ελλάδα και η Τουρκία είναι σύμμαχοι στο ΝΑΤΟ, διαφωνούν εδώ και χρόνια για τα θαλάσσια σύνορα και την υφαλοκρηπίδα. Η Αθήνα φοβάται ότι η Άγκυρα θα επικαλεστεί το μνημόνιο για να αμφισβητήσει έρευνες νότια της Κρήτης και την πόντιση του καλωδίου Ελλάδας-Κύπρου, που χρηματοδοτείται από την ΕΕ, με αποτέλεσμα και τα δύο έργα να μετατραπούν σε εστίες έντασης.
Οι αντιδράσεις
Το μνημόνιο υπεγράφη το 2019 με την κυβέρνηση της Τρίπολης, που αναγνωρίζεται από τον ΟΗΕ, και επικυρώθηκε ομόφωνα στις 20 Οκτωβρίου από τη Βουλή της ανατολικής Λιβύης. Την ίδια ημέρα, οι πρόεδροι της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου έκαναν λόγο, σε κοινή δήλωση, για συμφωνία που παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων χωρών, αντιβαίνει στο Δίκαιο της Θάλασσας και είναι άκυρη.
Παρόμοια στάση κράτησαν η Αίγυπτος, το Μπαχρέιν, η Κύπρος, το Ισραήλ και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Η Κύπρος έχει και η ίδια ανοιχτό μέτωπο με την Τουρκία, λόγω της κατοχής του βορείου τμήματός της από τη δεκαετία του 1970.
Το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών αντέδρασε κατηγορώντας τις Βρυξέλλες ότι ευθυγραμμίζονται με «μαξιμαλιστικές και παράνομες» θέσεις Αθήνας και Λευκωσίας, τις οποίες χαρακτήρισε αποκομμένες από την πραγματικότητα. Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν δήλωσε ότι αναμένει σεβασμό της κοινής βούλησης Τουρκίας και Λιβύης.
Ο Μητσοτάκης είχε θέσει το θέμα ήδη στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ τον προηγούμενο μήνα, παρουσιάζοντας χάρτη και υποστηρίζοντας ότι δεν υπάρχει προηγούμενο για τέτοια διαγώνια οριοθέτηση και ότι η γεωγραφία δεν μπορεί να ξαναγραφεί. Η Αθήνα ζητά πλέον από τους εταίρους της πιο αποφασιστική στάση.
Η οριοθέτηση εντάσσεται στη γενικότερη τουρκική πολιτική προβολής κυριαρχίας στις παράκτιες περιοχές. Η Άγκυρα φέρεται να στοχεύει στην επίσημη κατοχύρωση, έως το τέλος του έτους, του δόγματος της «Γαλάζιας Πατρίδας».
Η δοκιμασία της ηλεκτρικής διασύνδεσης
Ελλάδα και Κύπρος προειδοποιούν ότι οι τουρκικές διεκδικήσεις μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να εμποδιστούν στρατηγικά έργα. Η τελευταία έκθεση της ΕΕ για την ενταξιακή πορεία της Τουρκίας, που παραμένει στάσιμη, αναφέρεται ρητά στην παρεμπόδιση από την Άγκυρα της ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας-Κύπρου, προϋπολογισμού 1,9 δισ. ευρώ.
Το έργο είχε διακοπεί το 2024, εν μέσω έντασης μεταξύ των δύο χωρών. Πριν από τρεις μήνες, η γαλλική Meridiam απέκτησε το πλειοψηφικό πακέτο και την Τρίτη γαλλικό πλοίο απέπλευσε από το Ηράκλειο για να ξεκινήσει εργασίες. Ο Γεραπετρίτης είχε δηλώσει σε επιτροπή της Βουλής ότι η Αθήνα προετοιμάζεται για πιθανή τουρκική αντίδραση.
Πιέσεις στις σχέσεις Τουρκίας-ΕΕ
Η ένταση έρχεται σε μια περίοδο όπου οι ήδη δύσκολες σχέσεις Άγκυρας-Βρυξελλών δοκιμάζονται περαιτέρω. Ο Μαρκ Πιερίνι του Carnegie Europe σημειώνει ότι οι διαφωνίες καλύπτουν ευρύ φάσμα θεμάτων, από την προστασία της αυτοκινητοβιομηχανίας ώς τον ρόλο της Τουρκίας στην ασφάλεια της Μαύρης Θάλασσας, ενώ οι διενέξεις για τα θαλάσσια σύνορα στην Ανατολική Μεσόγειο έχουν διευρύνει το χάσμα με τις κυβερνήσεις της ΕΕ.