Η κρίση της δημοκρατίας δεν είναι προϊόν της ψηφιακής εποχής ούτε αποτέλεσμα μιας συγκυριακής πολιτικής φθοράς. Οι ίδιοι οι αρχαίοι Έλληνες, που γέννησαν τη δημοκρατία, είχαν ήδη καταγράψει, με εντυπωσιακό τρόπο, τους κινδύνους που την απειλούν.
Στον «Επιτάφιο» λόγο, όπως μας τον παραδίδει ο Θουκυδίδης, η Αθηναϊκή δημοκρατία προβάλλεται ως καθεστώς ισονομίας και αξιοκρατίας… Η εξουσία δεν ανήκει στους λίγους αλλά στους πολλούς και η ανάδειξη γίνεται με βάση την ικανότητα. Αυτό είναι το ιδεώδες πρότυπο... Ωστόσο, ο ίδιος ιστορικός, περιγράφοντας την περίοδο μετά τον Περικλή, σημειώνει ότι οι μεταγενέστεροι ηγέτες «κολάκευαν τον δήμο». Και η παρατήρησή του αυτή βασιζόταν στην απουσία στρατηγικής ευθύνης από πλευράς των ηγεσιών. Η δημοκρατία δεν καταλύεται απαραίτητα με βίαιο τρόπο, διαβρώνεται, όταν η πολιτική μετατρέπεται σε κολακεία, όταν ο φόβος και το πρόσκαιρο πολιτικό όφελος αντικαθιστούν τον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό.
Στην Ελλάδα -αλλά και στην Ευρώπη- της θεσμικής κόπωσης και μάλιστα σε περίοδο γεωπολιτικής αβεβαιότητας, με πολέμους, ενεργειακές κρίσεις και μεταναστευτικές πιέσεις, η ανάγκη για άμεσες απαντήσεις συχνά υπερβαίνει την ευθύνη για στρατηγική σκέψη. Η πολιτική κινδυνεύει να λειτουργεί ως διαχείριση εντυπώσεων αντί ως άσκηση προσανατολισμού.
Ο Πλάτων στην «Πολιτεία» περιγράφει τη δημοκρατία ως πολίτευμα ελευθερίας, που, όταν χάσει το μέτρο, μετατρέπεται σε χάος και τελικά σε τυραννία. Το σχήμα του είναι διαχρονικό: Η δημοκρατία, όταν επιτρέπει την χωρίς όρια ελευθερία, δημιουργεί ανομία και αυτή με τη σειρά της την ανάγκη για έναν… «σωτήρα»!
Δεν πρόκειται για θεωρητική υπερβολή. Σε περιόδους ανασφάλειας, η κοινωνία συχνά αναζητά απλοϊκές… «σωτήριες» λύσεις, που συνήθως τις υπόσχονται ισχυρές, αλλά αυταρχικές προσωπικότητες. Το ερώτημα, που τίθεται σήμερα, τόσο στην Ελλάδα, όσο και σε ευρωπαϊκά κράτη, όπου ενισχύονται ακραία ή λαϊκιστικά ρεύματα, είναι σαφές: Μήπως η κρίση της δημοκρατίας δεν είναι πρωτίστως κρίση θεσμών, αλλά κρίση μέτρου;
Στα «Πολιτικά», ο Αριστοτέλης διακρίνει τη «σωστή» δημοκρατία από τις εκφυλιστικές μορφές της. Το κλειδί, στην περίπτωση αυτή, είναι η κυριαρχία του νόμου. Όταν κυβερνά ο νόμος, υπάρχει πολιτεία. Όταν κυβερνά το πάθος της στιγμής, υπάρχει εκτροπή.
Και το σκεπτικό αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία στην εποχή μας, όπου η πληροφορία εργαλειοποιείται, η θεσμική εμπιστοσύνη αποδυναμώνεται, η πολιτική προσωποποιείται υπέρμετρα και η δημόσια σφαίρα πολώνεται από κάθε λογής συναισθηματικές εξάρσεις.
Ο Πολύβιος πηγαίνει ακόμη βαθύτερα περιγράφοντας τον κύκλο των πολιτευμάτων… Ξεκινά από την μοναρχία, πηγαίνει στην τυραννία, που μας οδηγεί στην αριστοκρατία και από εκεί στην ολιγαρχία. Ακολουθεί η δημοκρατία, που μπορεί να καταλήξει στην οχλοκρατία ως αποτέλεσμα πιθανής εσωτερικής φθοράς.
Η παρακμή δεν έρχεται από έξω αλλά από μέσα. Όταν οι πολίτες παύουν να θεωρούν τη δημοκρατία ευθύνη και τη βλέπουν ως παροχή, αρχίζει η εκτροπή.
Η Ελλάδα, με ιστορική εμπειρία θεσμικών εκτροπών αλλά και βαθιά ριζωμένη δημοκρατική συνείδηση, δεν έχει την πολυτέλεια εφησυχασμού. Το ίδιο ισχύει για την Ευρώπη, που επιχειρεί να ισορροπήσει ανάμεσα στη στρατηγική ισχύ και στη φιλελεύθερη ταυτότητά της σε έναν κόσμο, όπου αυταρχικά μοντέλα εμφανίζονται «αποτελεσματικά».
Οι αρχαίοι δεν μας κληροδότησαν μόνο τη λέξη «δημοκρατία». Μας άφησαν και τις προειδοποιήσεις τους. Και αυτές δεν αφορούν την κατάρρευση των θεσμών από εξωτερικούς εχθρούς, αλλά την εσωτερική φθορά όταν χάνεται το μέτρο, η στρατηγική ευθύνη και η προσήλωση στον νόμο.
Η δημοκρατία δεν εξαντλείται από τις απειλές που την περιβάλλουν… Φθείρεται όταν ξεχνά τον εαυτό της!
ΠΗΓΗ: tomanifesto.gr