Μια μνημειώδη απόφαση που προκαλεί ισχυρούς τριγμούς στην πάγια πολιτική της Άγκυρας απέναντι στις μειονότητες εξέδωσε το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΕΔΑΔ). Το Δικαστήριο καταδίκασε ομόφωνα την Τουρκία για κατάφωρη παραβίαση της θρησκευτικής ελευθερίας και της ελευθερίας του συνεταιρίζεσθαι, δικαιώνοντας δύο κληρικούς του Οικουμενικού Πατριαρχείου.
Η απόφαση αυτή βάζει οριστικό τέλος σε μια αυθαίρετη πρακτική ενός αιώνα, ανοίγοντας πλέον διάπλατα τον δρόμο για τη συμμετοχή των ιερωμένων στη διοίκηση των ομογενειακών ιδρυμάτων (βακουφίων) στην Κωνσταντινούπολη.
Η υπόθεση έχει τις ρίζες της στο 2011, όταν οι κληρικοί Γεώργιος Κασάπογλου και Νικόλαος Μαυράκης (ο οποίος φέρει το ιερατικό όνομα Γεννάδιος) εξελέγησαν νόμιμα στο διοικητικό συμβούλιο του ελληνορθόδοξου ιδρύματος της Εκκλησίας της Αναλήψεως Υψωμαθείων.
Λίγους μήνες αργότερα, η Γεννάδη Διεύθυνση Βακουφίων της Τουρκίας ακύρωσε την εκλογή τους και τους διέγραψε αυθαίρετα, επικαλούμενη τη Συνθήκη της Λωζάνης και υποστηρίζοντας ότι οι θρησκευτικοί λειτουργοί δεν έχουν δικαίωμα ανάληψης διοικητικών καθηκόντων.
Οι δύο κληρικοί ξεκίνησαν έναν δικαστικό Γολγοθά στα τουρκικά δικαστήρια που διήρκεσε πάνω από μία δεκαετία. Αν και σε πρώτο βαθμό δικαιώθηκαν, η υπόθεση εγκλωβίστηκε σε μια δαιδαλώδη γραφειοκρατική διαμάχη μεταξύ αστικών και διοικητικών δικαστηρίων.
Ακόμη και το Συνταγματικό Δικαστήριο της Τουρκίας, το 2024, περιορίστηκε στο να αναγνωρίσει μόνο την υπερβολική καθυστέρηση της διαδικασίας, αποφεύγοντας τεχνηέντως να αγγίξει την ουσία του προβλήματος.
Η ετυμηγορία του Στρασβούργου και η νομική ανατροπή
Η προσφυγή στο ΕΔΑΔ έφερε την πλήρη δικαίωση. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο έκρινε ότι οι τουρκικές αρχές στερούνταν οποιασδήποτε σαφούς, προσβάσιμης και προβλέψιμης νομικής βάσης για να αποκλείσουν τους δύο ιερωμένους.
Παράλληλα, επέβαλε στην Τουρκία την υποχρέωση να καταβάλει χρηματική αποζημίωση ύψους 2.000 ευρώ σε κάθε προσφεύγοντα, καθώς και να καλύψει πλήρως τα δικαστικά τους έξοδα.
Το μεγάλο νομικό βήμα της απόφασης έγκειται στο γεγονός ότι, για πρώτη φορά, το δικαστήριο δεν αντιμετώπισε το ζήτημα ως μια απλή διοικητική ή περιουσιακή διαφορά, αλλά διέγνωσε ευθεία προσβολή της ίδιας της θρησκευτικής ελευθερίας. Το ΕΔΑΔ ξεκαθάρισε ότι η ιδιότητα του κληρικού δεν στερεί από έναν πολίτη τα βασικά του δικαιώματα, ούτε μπορεί να λειτουργεί ως λόγος κοινωνικού ή διοικητικού αποκλεισμού.
Το Δικαστήριο συνέδεσε τη θρησκευτική ελευθερία με τη λειτουργία μιας δημοκρατικής κοινωνίας, υπογραμμίζοντας ότι οι θρησκευτικές κοινότητες αποτελούν ζωντανούς οργανισμούς. Οι ενώσεις που προασπίζονται την πνευματική, πολιτιστική ή μειονοτική ταυτότητα παίζουν θεμελιώδη ρόλο στην κοινωνική συνοχή, και ο σεβασμός στην εθνοτική και θρησκευτική ποικιλομορφία είναι συστατικό στοιχείο του σύγχρονου νομικού πολιτισμού.
Μια νέα εποχή για την Ομογένεια
Σύμφωνα με τον νομικό σύμβουλο του Οικουμενικού Πατριαρχείου και συνήγορο των δύο κληρικών, Πάρι Ασανάκη —ο οποίος μαζί με τον έμπειρο νομικό του Στρασβούργου, Στέφανο Σταύρου, κατέρριψε όλα τα επιχειρήματα της τουρκικής πλευράς— η εξέλιξη αυτή είναι ιστορική.
Όπως εξήγησε, η Άγκυρα ερμήνευε σκόπιμα και αυθαίρετα επί έναν αιώνα τη Συνθήκη της Λωζάνης, ισχυριζόμενη ότι το Πατριαρχείο και οι ιερείς του πρέπει να περιορίζονται αποκλειστικά σε στενά πνευματικά καθήκοντα, στερώντας τους τη συμμετοχή στα κοινά. Η ερμηνεία αυτή καταρρίφθηκε, καθώς με βάση και τη γνωμοδότηση της Επιτροπής της Βενετίας του Συμβουλίου της Ευρώπης, οι μεταγενέστερες διεθνείς συμβάσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα τις οποίες έχει συνυπογράψει η Τουρκία υπερισχύουν και προστατεύουν πλήρως τα δικαιώματα των μειονοτήτων.
Η απόφαση αυτή αποτελεί πλέον δεσμευτικό δικαστικό προηγούμενο, ανοίγοντας τον δρόμο για τη συμμετοχή κληρικών στις επόμενες εκλογές των ομογενειακών ιδρυμάτων, ενώ αναμένεται να επηρεάσει θετικά και άλλες παρόμοιες προσφυγές κληρικών που εκκρεμούν στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο.