Το ιρανικό καθεστώς έχει δεχθεί ισχυρά πλήγματα που το έχουν κλονίσει, γεγονός που πλέον θεωρείται δεδομένο. Παρά τις σοβαρές απώλειες και την ένταση της κρίσης, αναλυτές εκτιμούν ότι απέχει ακόμη από το σημείο εκείνο που θα οδηγούσε σε άμεση κατάρρευση.
Μία από τις πιο σαφείς ενδείξεις ότι ένα καθεστώς βαδίζει προς ανατροπή είναι οι αποστασίες στους κόλπους των ελίτ του κρατικού μηχανισμού και των ενόπλων δυνάμεων. Όταν ανώτατοι αξιωματούχοι αρχίζουν να εγκαταλείπουν τις θέσεις τους, συνήθως προαναγγέλλονται δραματικές εξελίξεις. Προς το παρόν, ωστόσο, στο Ιράν δεν έχουν καταγραφεί τέτοιου είδους αποστασίες ή, τουλάχιστον, όχι σε κλίμακα που να προκαλεί ανησυχία στην ηγεσία, όπως επισημαίνεται σε ανάλυση του Al-Monitor, υπογεγραμμένη από πρόσωπο που εμφανίζεται ως «ανταποκριτής από την Τεχεράνη».
Το Ιράν έχει βιώσει και στο πρόσφατο παρελθόν πολύνεκρες εξεγέρσεις, οι οποίες μπορεί να κλόνισαν αλλά δεν ανέτρεψαν το θεοκρατικό σύστημα των αγιατολάδων και των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης. Η σημερινή κρίση, ωστόσο, παρουσιάζει ποιοτικές διαφορές. Η ένταση, η γεωγραφική εξάπλωση και η διάρκεια των διαμαρτυριών, σε συνδυασμό με τον ιδιαίτερα υψηλό αριθμό των νεκρών —ο οποίος, σύμφωνα με καταγγελίες, μπορεί να φτάνει ακόμη και τις δεκάδες χιλιάδες— καθώς και το δυσμενές για την Τεχεράνη διεθνές περιβάλλον της περιόδου 2023–2025, συνθέτουν ένα σκηνικό πρωτοφανούς πίεσης για την ιρανική ηγεσία.
Παρά ταύτα, όπως σημειώνει ο ανταποκριτής του Al-Monitor, «παρά την άνευ προηγουμένου αιματοχυσία, προς το παρόν υπάρχουν ελάχιστα στοιχεία που να δείχνουν ότι η βασική δομή εξουσίας της Ισλαμικής Δημοκρατίας καταρρέει». Ο ανώτατος ηγέτης Αλί Χαμενεΐ παραμένει στην εξουσία, με τη στήριξη των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, των υπηρεσιών πληροφοριών, της δικαστικής εξουσίας και των κρατικών μέσων ενημέρωσης. Τα τελευταία αποδίδουν τις αντικαθεστωτικές κινητοποιήσεις σε ανάμειξη των Ισραήλ και Ηνωμένων Πολιτειών, χαρακτηρίζοντάς τες «τρομοκρατικές».
Ενδεικτικά, το ιρανικό υπουργείο Πληροφοριών υποστηρίζει ότι έχει προχωρήσει στη σύλληψη «τρομοκρατικών πυρήνων» που φέρονται να υποστηρίζονταν από το Ισραήλ και να διέθεταν αμερικανικά όπλα και εκρηκτικά. Αντίστοιχα σενάρια περί επικείμενης ανατροπής είχαν διατυπωθεί και κατά τα προηγούμενα κύματα διαμαρτυριών το 2009, το 2018, το 2019 και το 2022. Τότε, το σύστημα εξουσίας είχε απορροφήσει το σοκ μέσω ενός συνδυασμού αιματηρής καταστολής, προπαγάνδας και επιλεκτικών παραχωρήσεων. Σύμφωνα με την ανάλυση του Al-Monitor, αυτή τη φορά η ηγεσία φαίνεται να έχει καταλήξει στο συμπέρασμα ότι «η αυτοσυγκράτηση αποτελεί μειονέκτημα».
Κομβικός δείκτης ευπάθειας για κάθε καθεστώς θεωρούνται οι λιποταξίες και οι αποστασίες στους κόλπους της κρατικής διοίκησης, των υπηρεσιών ασφαλείας και του στρατού. Ωστόσο, σύμφωνα με το δημοσίευμα, δεν υπάρχουν μέχρι στιγμής αναφορές για ανώτερους διοικητές των Φρουρών, αρχηγούς της αστυνομίας ή άλλους υψηλόβαθμους αξιωματούχους που να έχουν αποχωρήσει από τις θέσεις τους. «Αντίθετα, ο μηχανισμός ασφαλείας φαίνεται να έχει ενεργήσει με ασυνήθιστη βιαιότητα, ταχύτητα και συντονισμό», σημειώνει ο ανταποκριτής.
Απειλή και ευκαιρία για τους Φρουρούς
Για τους Φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης, η παρούσα κρίση συνιστά ταυτόχρονα απειλή και ευκαιρία. Η παρατεταμένη αστάθεια ενδέχεται να διαβρώσει την κοινωνική βάση που ισχυρίζονται ότι προστατεύουν. Από την άλλη πλευρά, η κατάσταση αυτή μπορεί να οδηγήσει σε περαιτέρω ενίσχυση της εξουσίας, του προϋπολογισμού και της πολιτικής επιρροής τους.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο υπουργός Εξωτερικών του Ιράν Αμπάς Αραγτσί, ο οποίος θεωρείται κοντά στους Φρουρούς, προειδοποίησε ότι η Τεχεράνη είναι έτοιμη για πόλεμο σε περίπτωση επίθεσης από τις Ηνωμένες Πολιτείες, επισημαίνοντας ταυτόχρονα ότι το καθεστώς θα καλωσόριζε «δίκαιες» συνομιλίες με την Ουάσινγκτον.
Ο παράγοντας Τραμπ
Η ιρανική ηγεσία κινδυνεύει, ωστόσο, να βρεθεί αντιμέτωπη με σοβαρούς λανθασμένους υπολογισμούς, κίνδυνος που εντείνεται λόγω του Ντόναλντ Τραμπ. Ο Αμερικανός πρόεδρος προσθέτει έναν παράγοντα αβεβαιότητας σε μια ήδη εξαιρετικά εύθραυστη κατάσταση.
Ο Τραμπ επανέλαβε ότι Ιρανοί αξιωματούχοι που εμπλέκονται στην καταστολή θα «πληρώσουν βαρύ τίμημα» και δεσμεύτηκε να στηρίξει τους διαδηλωτές, χωρίς ωστόσο να διευκρινίζει ποια μορφή θα λάβει αυτή η στήριξη.
Οι προτεραιότητες της Τεχεράνης
Από την πλευρά της Τεχεράνης, η πιθανότητα αμερικανικής επίθεσης ενισχύει τη νοοτροπία πολιορκίας και θωρακίζει πολιτικά τους σκληροπυρηνικούς, οι οποίοι θεωρούν ότι κάθε συμβιβασμός ισοδυναμεί με αδυναμία.
Για τους Φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης, άμεση προτεραιότητα αποτελεί η αποτροπή του κατακερματισμού των ελίτ και η αποφυγή εξωτερικής επέμβασης. Για τον 86χρονο Χαμενεΐ, η πρόκληση είναι βαθύτερη και μακροπρόθεσμη: αφορά τη διαχείριση της διαδοχής του στην εξουσία και τη διατήρηση ενός συστήματος που στηρίζεται ολοένα και περισσότερο στον φόβο παρά στη συναίνεση.