Η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν βρίσκεται αντιμέτωπη με μια από τις πιο κρίσιμες περιόδους της σύγχρονης ιστορίας της. Η συνδυασμένη πίεση από εξωτερικούς παράγοντες —κυρίως τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ— αλλά και από εσωτερικές κοινωνικές αναταράξεις, δημιουργεί ένα ρευστό και δυνητικά εκρηκτικό περιβάλλον. Στο επίκεντρο της διεθνούς αντιπαράθεσης βρίσκεται το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης, η περιφερειακή της επιρροή και η σταθερότητα του ίδιου του καθεστώτος.
Ο Αμερικανός πρόεδρος Τραμπ έχει υιοθετήσει σκληρή γραμμή απέναντι στην Τεχεράνη, προειδοποιώντας ότι η Ουάσιγκτον δεν θα επιτρέψει την επανεκκίνηση ή επιτάχυνση του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος, ούτε θα μείνει αδρανής απέναντι σε βίαιη καταστολή εσωτερικών διαδηλώσεων. Οι δηλώσεις του συνοδεύονται από αυξημένη στρατιωτική παρουσία των ΗΠΑ στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής, γεγονός που εντείνει τα σενάρια περί πιθανής στρατιωτικής εμπλοκής.
Σενάρια στρατιωτικής δράσης: Από στοχευμένα πλήγματα έως γενικευμένη επιχείρηση
Στους στρατηγικούς κύκλους της Ουάσιγκτον εξετάζονται διαφορετικά επίπεδα αντίδρασης. Το πρώτο αφορά περιορισμένα, στοχευμένα πλήγματα κατά κρίσιμων στρατιωτικών και πυρηνικών εγκαταστάσεων. Μια τέτοια επιλογή θα μπορούσε να περιλαμβάνει επιθέσεις σε αντιαεροπορικά συστήματα, βάσεις βαλλιστικών πυραύλων ή υποδομές εμπλουτισμού ουρανίου, με στόχο την επιβράδυνση ή αποδυνάμωση των στρατιωτικών δυνατοτήτων του Ιράν χωρίς να οδηγηθεί η περιοχή σε γενικευμένο πόλεμο.
Ωστόσο, αναλυτές επισημαίνουν ότι ακόμη και ένα «χειρουργικό» πλήγμα ενέχει σοβαρούς κινδύνους. Το Ιράν διαθέτει σημαντικό οπλοστάσιο βαλλιστικών πυραύλων και δίκτυο συμμαχικών ένοπλων οργανώσεων στην περιοχή, που θα μπορούσαν να πλήξουν αμερικανικούς ή ισραηλινούς στόχους. Μια περιορισμένη επίθεση θα μπορούσε να οδηγήσει σε κλιμάκωση, με αλυσιδωτές αντιδράσεις σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή.
Από την άλλη πλευρά, υπάρχει και το σενάριο ευρείας κλίμακας επιχείρησης, με στόχο όχι μόνο την αποδυνάμωση στρατιωτικών υποδομών αλλά και τη συνολική αποσταθεροποίηση του καθεστώτος. Οι υποστηρικτές αυτής της προσέγγισης υποστηρίζουν ότι δεκαετίες κυρώσεων και περιορισμένων επιχειρήσεων δεν έχουν επιφέρει ουσιαστική αλλαγή στη συμπεριφορά της Τεχεράνης και ότι μόνο μια αποφασιστική στρατηγική θα μπορούσε να ανατρέψει τις ισορροπίες.
Το ερώτημα της ηγεσίας και ο ρόλος του στρατιωτικού μηχανισμού
Στο επίκεντρο των συζητήσεων βρίσκεται και το ζήτημα της πολιτικής ηγεσίας. Ο ανώτατος ηγέτης του Ιράν, Χαμενέι, αποτελεί τον κορυφαίο θεσμικό πυλώνα του καθεστώτος. Ωστόσο, πολλοί αναλυτές επισημαίνουν ότι η δομή εξουσίας στην Τεχεράνη δεν εξαρτάται αποκλειστικά από ένα πρόσωπο.
Κρίσιμο ρόλο διαδραματίζει το Islamic Revolutionary Guard Corps (Σώμα Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης – IRGC), το οποίο έχει εξελιχθεί σε ισχυρό πολιτικοστρατιωτικό και οικονομικό παράγοντα. Το IRGC ελέγχει σημαντικό μέρος της αμυντικής βιομηχανίας, διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στην εσωτερική ασφάλεια και διατηρεί επιρροή σε περιφερειακά μέτωπα μέσω συμμαχικών οργανώσεων. Ως εκ τούτου, ακόμη και μια αιφνίδια αλλαγή στην κορυφή της πολιτικής ηγεσίας δεν θα σήμαινε αυτομάτως κατάρρευση του συστήματος.
Η εσωτερική πίεση και οι κοινωνικές αναταράξεις
Παράλληλα με τις εξωτερικές πιέσεις, το Ιράν αντιμετωπίζει σοβαρές εσωτερικές προκλήσεις. Τα τελευταία χρόνια, επαναλαμβανόμενα κύματα διαδηλώσεων έχουν καταδείξει βαθιά κοινωνική δυσαρέσκεια, που σχετίζεται με την οικονομική κρίση, τον πληθωρισμό, τις διεθνείς κυρώσεις, αλλά και ζητήματα πολιτικών και κοινωνικών ελευθεριών.
Οι κινητοποιήσεις έχουν κατασταλεί με αυστηρότητα, ωστόσο αποκάλυψαν ρωγμές στη σχέση κράτους–κοινωνίας. Ορισμένοι εκτιμούν ότι μια ενδεχόμενη στρατιωτική αποδυνάμωση του καθεστώτος θα μπορούσε να ενισχύσει τις εσωτερικές πιέσεις και να δημιουργήσει συνθήκες πολιτικής μετάβασης. Άλλοι, όμως, προειδοποιούν για τον κίνδυνο χάους ή για την πιθανότητα ανάδυσης ενός ακόμη πιο σκληρού πυρήνα εξουσίας μέσα από τις ίδιες δομές ασφαλείας.
Διπλωματία ή κλιμάκωση;
Παρά τη σκληρή ρητορική, δεν είναι σαφές αν η Ουάσιγκτον επιδιώκει άμεσα μια στρατιωτική σύγκρουση ή αν χρησιμοποιεί την απειλή ισχύος ως μοχλό πίεσης για μια νέα, αυστηρότερη συμφωνία σχετικά με το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν. Η στρατηγική της «επίδειξης δύναμης» έχει ως στόχο να εξαναγκάσει την Τεχεράνη σε διαπραγματεύσεις από θέση αδυναμίας.
Το δίλημμα για τις Ηνωμένες Πολιτείες είναι σύνθετο: μια περιορισμένη ενέργεια ενδέχεται να μην επιφέρει ουσιαστικό αποτέλεσμα, ενώ μια ευρείας κλίμακας επιχείρηση θα μπορούσε να προκαλέσει ανεξέλεγκτη περιφερειακή ανάφλεξη. Παράλληλα, η διεθνής κοινότητα παρακολουθεί με ανησυχία, καθώς οποιαδήποτε κλιμάκωση θα είχε συνέπειες στην παγκόσμια ενεργειακή ασφάλεια και στη γεωπολιτική σταθερότητα.
Μια αβέβαιη επόμενη ημέρα
Το Ιράν βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι, όπου οι εξωτερικές πιέσεις, οι εσωτερικές κοινωνικές εντάσεις και οι γεωπολιτικές επιδιώξεις διασταυρώνονται. Είτε μέσω διπλωματικής διαπραγμάτευσης είτε μέσω στρατιωτικής αντιπαράθεσης, οι εξελίξεις των επόμενων μηνών θα καθορίσουν όχι μόνο το μέλλον της Ισλαμικής Δημοκρατίας, αλλά και τη συνολική ισορροπία δυνάμεων στη Μέση Ανατολή.
Το ερώτημα που παραμένει ανοιχτό είναι αν η τρέχουσα συγκυρία θα οδηγήσει σε μια νέα συμφωνία και αποκλιμάκωση ή αν θα αποτελέσει την απαρχή μιας ευρύτερης και πιο επικίνδυνης σύγκρουσης.