Ο Ντόναλντ Τραμπ παρουσιάζει το υπό διαμόρφωση μνημόνιο με το Ιράν ως την οριστική λύση που θα αποτρέψει την Τεχεράνη από την απόκτηση πυρηνικού όπλου. Αν και η ρητορική του Αμερικανού Προέδρου εξυπηρετεί προφανείς πολιτικές και επικοινωνιακές σκοπιμότητες, η πραγματικότητα απέχει αισθητά. Το κείμενο στερείται προς το παρόν τη δεσμευτική ισχύ μιας τελικής διευθέτησης και δεν αποτελεί μια πλήρως επικυρωμένη πυρηνική συμφωνία.
Στην πράξη, πρόκειται για ένα Μνημόνιο Κατανόησης που θέτει απλώς το γενικό πλαίσιο. Η προγραμματισμένη υπογραφή της Παρασκευής δεν αποτελεί το τέλος, αλλά την αφετηρία, καθώς περιλαμβάνει μια δέσμευση για διαπραγματεύσεις που θα διαρκέσουν εξήντα ημέρες.
Σε αυτό το διάστημα θα κριθούν όλα τα πραγματικά ακανθώδη ζητήματα, όπως η ακριβής διάρκεια αναστολής του εμπλουτισμού ουρανίου, η τύχη του υλικού υψηλού εμπλουτισμού, το καθεστώς των διεθνών επιθεωρήσεων, το μέλλον των προηγμένων φυγοκεντρήσεων και το χρονοδιάγραμμα για την άρση των κυρώσεων.
Με απλά λόγια, ο Λευκός Οίκος επενδύει πολιτικά σε ένα αποτέλεσμα που, για την ώρα, αποτελεί απλώς την έναρξη ενός εξαιρετικά δύσκολου διπλωματικού μαραθωνίου.
Τα δύο μεγάλα «αγκάθια» της διαπραγμάτευσης
Η πρώτη μεγάλη διαφωνία αφορά το χρονικό όριο του εμπλουτισμού ουρανίου. Η Ουάσιγκτον επιδιώκει ένα πάγωμα του προγράμματος για είκοσι χρόνια, ώστε να εκμηδενίσει τον κίνδυνο μιας γρήγορης πυρηνικής διάρρηξης από την πλευρά του Ιράν.
Αντίθετα, η Τεχεράνη δεν συζητά για διάστημα μεγαλύτερο της δεκαετίας, θεωρώντας ότι η μακροχρόνια παραίτηση πλήττει τα κυριαρχικά της δικαιώματα και αφαιρεί ένα βασικό μοχλό πίεσης.
Ο ίδιος ο Τραμπ έχει αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο ενός συμβιβασμού στα δεκαπέντε έτη. Ωστόσο, η ουσία του προβλήματος παραμένει, καθώς το Ιράν ξεκαθαρίζει ότι δεν πρόκειται να απεμπολήσει μόνιμα το δικαίωμά του στον εμπλουτισμό, διατηρώντας τις υποδομές και την τεχνογνωσία για το μέλλον.
Το δεύτερο κρίσιμο σημείο εστιάζει στο παιχνίδι των αποθεμάτων και συγκεκριμένα στο ουράνιο που είναι εμπλουτισμένο στο 60%, επίπεδο που βρίσκεται πολύ κοντά σε στρατιωτική χρήση. Το Ιράν συμφωνεί καταρχήν να απομακρύνει το μισό από το απόθεμα των 440 κιλών και να αραιώσει το υπόλοιπο για αποκλειστικά ειρηνική χρήση.
Αν και το βήμα αυτό ακούγεται σημαντικό, στερείται πραγματικής ουσίας αν δεν συνοδευτεί από αυστηρούς όρους. Χωρίς σαφείς απαντήσεις για το ποιος θα επιβλέπει τη διαδικασία, πού θα μεταφερθεί το υλικό και αν οι επιθεωρητές θα έχουν μόνιμη και απρόσκοπτη πρόσβαση στις εγκαταστάσεις, το μέτρο κινδυνεύει να μείνει μια απλή πολιτική δήλωση.
Η σκιά του 2015 και τα ιρανικά ανταλλάγματα
Έχοντας αποχωρήσει από τη συμφωνία του 2015, την οποία είχε χαρακτηρίσει ως τη χειρότερη όλων των εποχών, ο Τραμπ καλείται τώρα να αποδείξει ότι η δική του προσέγγιση είναι ανώτερη και πιο σκληρή. Το βασικό του επιχείρημα είναι ότι οι περιορισμοί αυτή τη φορά θα είναι μόνιμοι.
Εντούτοις, οι τρέχουσες ασάφειες γύρω από το επιτρεπόμενο επίπεδο εμπλουτισμού και το καθεστώς των ελέγχων επιτρέπουν και στις δύο πλευρές να ερμηνεύουν τη διαδικασία κατά το δοκούν, με τον Τραμπ να μιλά για οριστικό μπλόκο στη βόμβα και την Τεχεράνη να διαμηνύει ότι δεν υποχωρεί στα βασικά της δικαιώματα.
Παράλληλα, το Ιράν ξεκαθαρίζει ότι δεν προσέρχεται στο τραπέζι ως ηττημένος και θέτει αυστηρές πολιτικές προϋποθέσεις για να προχωρήσει η δίμηνη διαπραγμάτευση.
Το ιρανικό υπουργείο Εξωτερικών ζητά τον τερματισμό των πολεμικών συγκρούσεων, την άρση του αποκλεισμού και την αποδέσμευση των παγωμένων περιουσιακών του στοιχείων.
Η στάση αυτή δημιουργεί μια κλασική διπλωματική παγίδα, καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες απαιτούν πυρηνικές δεσμεύσεις πριν δώσουν μεγάλα ανταλλάγματα, ενώ το Ιράν επιζητεί οικονομικές και πολιτικές παραχωρήσεις προτού μπει στην ουσία της πυρηνικής συζήτησης.
Ο παράγοντας Ισραήλ και οι ισορροπίες ισχύος
Το Ισραήλ παραμένει ο μεγάλος απών από το τραπέζι, αλλά και ο πιο άμεσα ενδιαφερόμενος παίκτης. Η κυβέρνηση Νετανιάχου αντιτίθεται σε μια λύση που απλώς παγώνει προσωρινά το πυρηνικό πρόγραμμα, αλλά αφήνει ανέπαφη την περιφερειακή ισχύ του Ιράν και το δίκτυο των πληρεξουσίων του, όπως η Χεζμπολάχ, η Χαμάς και οι Χούθι. Αντίθετα, η Τεχεράνη επιδιώκει να αποσυνδέσει τα δύο ζητήματα.
Εάν η τελική συμφωνία δεν καλύπτει τις ισραηλινές κόκκινες γραμμές, η αντίδραση του Τελ Αβίβ ενδέχεται να ξεπεράσει το διπλωματικό πεδίο.
Στο ζύγι των κερδισμένων και των χαμένων, ο Τραμπ αποκομίζει άμεσα ένα πολιτικό αφήγημα ισχύος ως ειρηνοποιός που ανάγκασε το Ιράν σε υποχωρήσεις. Το Ιράν, από την πλευρά του, αποφεύγει μια γενικευμένη στρατιωτική σύγκρουση, κερδίζει πολύτιμο χρόνο και επιχειρεί να αποσπάσει οικονομικά οφέλη χωρίς να έχει παραδώσει τα κρίσιμα χαρτιά του.
Το Ισραήλ βρίσκεται σε διπλό ταμπλό, καθώς κερδίζει χρόνο από το πάγωμα του προγράμματος αλλά κινδυνεύει να εγκλωβιστεί σε μια αμερικανική στρατηγική αποκλιμάκωσης, ενώ η Ευρώπη παραμένει απλός θεατής που προσβλέπει κυρίως στη συγκράτηση των ενεργειακών τιμών.
Η επιβεβαίωση από τον Λευκό Οίκο: Οι δηλώσεις του Τζέι Ντι Βανς
Την πολυπλοκότητα της κατάστασης και τις εκκρεμότητες επιβεβαίωσε με δηλώσεις του στο CNBC ο Αντιπρόεδρος των ΗΠΑ, Τζέι Ντι Βανς. Ο Αμερικανός αξιωματούχος ξεκαθάρισε ότι οποιαδήποτε τελική συμφωνία θα περιλαμβάνει έναν αυστηρό μηχανισμό επαλήθευσης που θα εξελιχθεί σε δύο στάδια, ενώ υπογράμμισε ότι η Ουάσιγκτον θα διαπιστώσει κατά τις συνομιλίες τα ακριβή σημεία στα οποία η Τεχεράνη είναι διατεθειμένη να κάνει υποχωρήσεις.
Παράλληλα, ο Τζέι Ντι Βανς σημείωσε ότι η αμερικανική πλευρά αναμένει πως το Στενό του Ορμούζ θα παραμείνει ανοιχτό για τη διεθνή ναυσιπλοΐα μακροπρόθεσμα και χωρίς την επιβολή τελών διέλευσης από το Ιράν.
Αναφορικά με την τελετή της Παρασκευής, ανέφερε ότι αναμένεται η παρουσία ενός ευρέος φάσματος Ιρανών αξιωματούχων, συμπεριλαμβανομένου του Προέδρου του Κοινοβουλίου και του Υπουργού Εξωτερικών, ενώ εξέφρασε την ελπίδα να δοθεί στη δημοσιότητα το πλήρες κείμενο εντός της εβδομάδας.
Τέλος, εκτίμησε ότι υπάρχουν δυνάμεις και στο Ισραήλ που βλέπουν θετικά τη διαδικασία, τονίζοντας ότι το Ισραήλ θα έχει δεδομένη θέση στο τραπέζι της νέας Μέσης Ανατολής.
Οι επόμενες εξήντα ημέρες αποτελούν την πραγματική δοκιμασία για το αν το μνημόνιο είναι μια γέφυρα προς μια βιώσιμη λύση ή απλώς μια προσωρινή ανακωχή με ημερομηνία λήξης.
Με δεδομένη την ιστορική καχυποψία και των δύο πλευρών, η διαδικασία παραμένει εξαιρετικά εύθραυστη.
Προς το παρόν, η Μέση Ανατολή δεν εισέρχεται σε τροχιά μόνιμης ειρήνης, αλλά σε μια φάση προσωρινής και ελεγχόμενης διαχείρισης του κινδύνου, καθώς το κείμενο που παρουσιάζεται δεν λύνει το πρόβλημα, αλλά αποτελεί απλώς μια συμφωνία για να συνεχιστεί η διαπραγμάτευση.