Μέσα σε λίγες μόλις ώρες από την επιστροφή του στον Λευκό Οίκο, τον Ιανουάριο του 2025, ο Ντόναλντ Τραμπ έστειλε σαφές μήνυμα αποστασιοποίησης των Ηνωμένων Πολιτειών από το πολυμερές σύστημα.
Η αποχώρηση από τη Συμφωνία του Παρισιού για το κλίμα και από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, ακολουθούμενη έναν μήνα αργότερα από την έξοδο από το Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ και την επανεξέταση της συμμετοχής των ΗΠΑ σε οργανισμούς όπως η UNESCO, σηματοδότησαν μια ευρύτερη στροφή. Τον Απρίλιο, η επιβολή των λεγόμενων «δασμών της Ημέρας Απελευθέρωσης», κατά παράβαση των κανόνων του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου, έθεσε ευθέως στο στόχαστρο το παγκόσμιο εμπορικό σύστημα.
Ωστόσο, η υποχώρηση της διεθνούς επιρροής των πολυμερών θεσμών δεν αποδίδεται αποκλειστικά στις επιλογές του Τραμπ, αναφέρει το Foreign Affairs. Η άνοδος των κοινωνικών ανισοτήτων, ως αποτέλεσμα της ανεξέλεγκτης παγκοσμιοποίησης χωρίς επαρκή προστασία των εργαζομένων, έχει ενισχύσει τη δυσπιστία απέναντι στη διεθνή συνεργασία σε πολλές χώρες. Παράλληλα, οργανισμοί που δημιουργήθηκαν τον 20ό αιώνα παραμένουν σε μεγάλο βαθμό αμεταρρύθμιστοι, δυσκίνητοι και αποκομμένοι από τις σύγχρονες προκλήσεις, αδυνατώντας να ανταποκριθούν αποτελεσματικά σε σύνθετα ζητήματα όπως η κλιματική κρίση, οι πανδημίες, η τεχνητή νοημοσύνη και η αναζωπύρωση του πυρηνικού ανταγωνισμού. Η κυριαρχία της Βόρειας Αμερικής και της Ευρώπης στη λήψη αποφάσεων καθιστά αυτούς τους θεσμούς λιγότερο αντιπροσωπευτικούς σε έναν κόσμο όπου η οικονομική και πολιτική βαρύτητα μετατοπίζεται προς την Αφρική, την Ασία, τη Λατινική Αμερική και τη Μέση Ανατολή.
Σε αυτό το κενό έρχονται να απαντήσουν οι περιφερειακοί οργανισμοί, οι οποίοι διαθέτουν συγκριτικά πλεονεκτήματα: βρίσκονται πιο κοντά στα προβλήματα, κατανοούν καλύτερα τις τοπικές ιδιαιτερότητες και μπορούν να κινηθούν ταχύτερα, δοκιμάζοντας ευέλικτες και καινοτόμες λύσεις. Με λιγότερα κράτη στο τραπέζι των αποφάσεων, μειώνονται τα εμπόδια στη συλλογική δράση και αυξάνονται οι πιθανότητες συντονισμού.
Ήδη, περιφερειακές και διαπεριφερειακές συμφωνίες διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στο εμπόριο και τις επενδύσεις. Η Περιφερειακή Συνολική Οικονομική Εταιρική Σχέση (RCEP), η μεγαλύτερη συμφωνία ελεύθερου εμπορίου παγκοσμίως, έχει ενισχύσει την οικονομική ολοκλήρωση στην Ασία και βελτιστοποιήσει τις αλυσίδες αξίας, ενώ αντίστοιχες πρωτοβουλίες, όπως η CPTPP, έχουν αποδείξει ανθεκτικότητα ακόμη και σε περιόδους παγκόσμιας κρίσης. Την ίδια στιγμή, νέες συνεργασίες μεταξύ μικρών και μεσαίων κρατών επιχειρούν να προωθήσουν ανοιχτό και δίκαιο εμπόριο, λειτουργώντας ως αντίβαρο στον αυξανόμενο προστατευτισμό των μεγάλων δυνάμεων.
Πέρα από το εμπόριο, οι περιφερειακοί θεσμοί αναδεικνύονται σε κρίσιμους ρυθμιστές της ψηφιακής οικονομίας και της τεχνητής νοημοσύνης. Ενώ οι παγκόσμιες πρωτοβουλίες κινούνται με αργούς ρυθμούς, σε περιφερειακό επίπεδο θεσπίζονται πιο ευέλικτα πλαίσια, όπως ο ευρωπαϊκός νόμος για την Τεχνητή Νοημοσύνη ή οι συμφωνίες ψηφιακής οικονομίας στον Ειρηνικό και τη Λατινική Αμερική, που μπορούν να αποτελέσουν πρότυπα για μελλοντική παγκόσμια σύγκλιση.
Σημαντική είναι και η συμβολή τους στη διαχείριση συγκρούσεων και στη διατήρηση της ειρήνης, καθώς διεθνείς οργανισμοί όπως ο ΟΗΕ αντιμετωπίζουν χρηματοδοτικά και πολιτικά αδιέξοδα. Από τη Νοτιοανατολική Ασία έως την Αφρική και τη Λατινική Αμερική, περιφερειακές πρωτοβουλίες έχουν συμβάλει στην αποκλιμάκωση εντάσεων, στη διαμεσολάβηση σε κρίσεις και στον περιορισμό των πυρηνικών απειλών.
Τέλος, στους τομείς της δημόσιας υγείας, της προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της μετανάστευσης και της κλιματικής δράσης, οι περιφερειακοί οργανισμοί λειτουργούν συχνά ως πιο αποτελεσματικά εργαστήρια συνεργασίας, καλύπτοντας κενά που αφήνει η εξασθένιση της διεθνούς πολυμέρειας.
Παρότι δεν αποτελούν πανάκεια και συχνά σκοντάφτουν σε εσωτερικές αντιθέσεις, οι περιφερειακοί θεσμοί αναδεικνύονται σήμερα ως το πιο ρεαλιστικό αντίβαρο στην αποδυνάμωση του παγκόσμιου συστήματος διακυβέρνησης. Η ενίσχυσή τους δεν υποκαθιστά την πολυμέρεια, αλλά μπορεί να τη στηρίξει και να τη βελτιώσει, προσφέροντας πιο ευέλικτες, αντιπροσωπευτικές και αποτελεσματικές λύσεις στις μεγάλες προκλήσεις του 21ου αιώνα.