Ισχυρούς κραδασμούς στις διεθνείς αγορές προκάλεσε η απειλή του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ να επιβάλει εκτεταμένους δασμούς σε οκτώ ευρωπαϊκές χώρες, εφόσον οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν εξασφαλίσουν τη δυνατότητα αγοράς της Γροιλανδίας.
Το σχέδιο προβλέπει άμεση επιβολή δασμού 10% από την 1η Φεβρουαρίου στις εισαγωγές από τη Δανία, τη Νορβηγία, τη Σουηδία, τη Γαλλία, τη Γερμανία, την Ολλανδία, τη Φινλανδία και τη Βρετανία, με κλιμάκωση στο 25% από την 1η Ιουνίου, εάν δεν υπάρξει συμφωνία. Ευρωπαίοι ηγέτες αντέδρασαν έντονα, κάνοντας λόγο για οικονομικό εκβιασμό, ενώ η Γαλλία άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο ενεργοποίησης του μέχρι σήμερα ουσιαστικά αδοκίμαστου Αντι-Εξαναγκαστικού Μηχανισμού της ΕΕ.
Η εξέλιξη ξύπνησε μνήμες από τους δασμούς της λεγόμενης «Ημέρας Απελευθέρωσης» του Απριλίου 2025, που είχαν τότε ταράξει τις αγορές πριν οι επενδυτές συνηθίσουν να υποβαθμίζουν τις αμερικανικές εμπορικές απειλές. Αυτή τη φορά, ωστόσο, το περιβάλλον είναι σαφώς πιο εύθραυστο: οι γεωπολιτικές εστίες έντασης πληθαίνουν, η αξιοπιστία της αμερικανικής πολιτικής αμφισβητείται και οι αγορές εμφανίζονται ιδιαίτερα ευαίσθητες στον πολιτικό κίνδυνο.
Άμεση αντίδραση των αγορών
Η αντίδραση ήταν ταχύτατη και ξεκάθαρα «risk-off». Τα ευρωπαϊκά χρηματιστηριακά παράγωγα κατέγραψαν ισχυρές απώλειες, ο δείκτης Nikkei στο Τόκιο υποχώρησε αισθητά, ενώ τα συμβόλαια της Wall Street έδειξαν πτώση, παρά το γεγονός ότι το αμερικανικό χρηματιστήριο ήταν κλειστό λόγω αργίας. Το δολάριο αποδυναμώθηκε ευρέως, εξέλιξη αξιοσημείωτη δεδομένου του παραδοσιακού ρόλου του ως ασφαλούς καταφυγίου σε περιόδους κρίσης. Αντίθετα, οι επενδυτές στράφηκαν στο ιαπωνικό γεν, το ελβετικό φράγκο και τον χρυσό, ο οποίος εκτινάχθηκε σε ιστορικά υψηλά.
Αρνητικό ήταν το κλίμα και στην αγορά κρυπτονομισμάτων, με το Bitcoin να υποχωρεί απότομα καθώς οι επενδυτές περιόρισαν την έκθεσή τους σε πιο ριψοκίνδυνα περιουσιακά στοιχεία. Το ευρώ, μετά από μια αρχική κάμψη, ενισχύθηκε, καθώς οι αγορές επαναξιολόγησαν πού εντοπίζεται πλέον ο βασικός πολιτικός κίνδυνος, όχι μόνο στην Ευρώπη, αλλά ολοένα και περισσότερο στην Ουάσινγκτον.
Γιατί πιέζεται το δολάριο
Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της συγκυρίας είναι ότι το σοκ απορροφάται κυρίως από το δολάριο και όχι από τα ευρωπαϊκά νομίσματα. Οι επενδυτές αρχίζουν να ενσωματώνουν αυξημένο πολιτικό ασφάλιστρο κινδύνου στα αμερικανικά περιουσιακά στοιχεία, καθώς οι εμπορικές απειλές συνδυάζονται με ανησυχίες για την ανεξαρτησία της Fed και την απρόβλεπτη εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ. Η χρήση των δασμών όχι απλώς ως οικονομικό εργαλείο αλλά ως μοχλού πίεσης για ζητήματα κυριαρχίας έχει κλονίσει την εμπιστοσύνη στους θεσμικούς φραγμούς της αμερικανικής πολιτικής.
Παράλληλα, οι συζητήσεις περί επαναπατρισμού κεφαλαίων στην Ευρώπη και «χρηματοοικονομικής εργαλειοποίησης» ανεβάζουν το διακύβευμα πολύ πέρα από τις εμπορικές ροές. Σε μια περίοδο όπου η καθαρή διεθνής επενδυτική θέση των ΗΠΑ είναι έντονα αρνητική, κάθε ρήγμα στην εμπιστοσύνη των διασυνοριακών κεφαλαίων μπορεί να αποδειχθεί κρίσιμο για την κυριαρχία του δολαρίου.
Τι σημαίνει για την Ευρώπη
Η Ευρώπη αντιμετωπίζει ασύμμετρη έκθεση. Σε οικονομικό επίπεδο, η Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο θεωρούνται οι πλέον ευάλωτες, καθώς οι υψηλότεροι δασμοί εκτιμάται ότι θα αφαιρέσουν μετρήσιμα ποσοστά από το ΑΕΠ τους. Πολιτικά, ωστόσο, η κρίση ενδέχεται να επιταχύνει τη στρατηγική συνοχή της ΕΕ. Οι μετοχές της αμυντικής βιομηχανίας ήδη καταγράφουν άνοδο, ενώ η προθυμία των Βρυξελλών να εξετάσουν αντίμετρα σε υπηρεσίες και χρηματοοικονομικό τομέα δείχνει στροφή προς μια πιο επιθετική οικονομική διπλωματία.
Η διαμάχη για τη Γροιλανδία αναδεικνύει, επίσης, τη βαθύτερη ευρωπαϊκή ανησυχία απέναντι στην αμερικανική απρόβλεπτη στάση. Δεν πρόκειται απλώς για μια ακόμη εμπορική διένεξη, αλλά για ζήτημα που αγγίζει την κυριαρχία, την ασφάλεια και το μέλλον των διατλαντικών σχέσεων.
Παγκόσμιες προεκτάσεις
Το επεισόδιο ενισχύει μια ευρύτερη τάση: η οικονομική αντιπαράθεση τείνει να αντικαθιστά τη στρατιωτική σύγκρουση ως βασικό συστημικό κίνδυνο. Εμπόριο, κεφάλαια, τεχνολογία και νομίσματα μετατρέπονται ολοένα και περισσότερο σε εργαλεία πίεσης, θολώνοντας τα όρια μεταξύ οικονομικής πολιτικής και εξαναγκαστικής διπλωματίας. Ενδεικτική είναι η υπογραφή συμφωνίας ελεύθερου εμπορίου ΕΕ–Mercosur την ίδια ημέρα, που αποτυπώνει έναν κόσμο ο οποίος αναζητά ενεργά αντισταθμίσεις απέναντι στην αμερικανική αστάθεια.
Το γεγονός ότι τα ασφαλή καταφύγια ενισχύονται την ώρα που οι αμερικανικές μετοχές υποχωρούν υποδηλώνει μια σιωπηρή αλλά ουσιαστική αναθεώρηση της παγκόσμιας αντίληψης κινδύνου: οι ΗΠΑ δεν θεωρούνται πλέον μόνο απορροφητής κρίσεων, αλλά όλο και περισσότερο πηγή τους.
Η παρούσα συγκυρία μοιάζει λιγότερο με επιστροφή στους εμπορικούς πολέμους της πρώτης θητείας Τραμπ και περισσότερο με κλιμάκωση σε κάτι δομικά διαφορετικό. Η σύνδεση των δασμών με εδαφικές διεκδικήσεις κινδυνεύει να υπερβεί ένα ψυχολογικό όριο για τις αγορές: από σκληρό, συναλλακτικό παζάρι σε ανοιχτό οικονομικό εξαναγκασμό. Και αυτό έχει σημασία. Οι αγορές αντέχουν τον θόρυβο, όχι όμως την αβεβαιότητα γύρω από κανόνες, νόρμες και αξιοπιστία.
Η μεγαλύτερη έκπληξη είναι η ευαλωτότητα του δολαρίου. Αν οι επαναλαμβανόμενες εντάσεις πείσουν ακόμη και συμμάχους ότι τα αμερικανικά περιουσιακά στοιχεία φέρουν πολιτικό ρίσκο, ακόμη και μικρές ανακατανομές κεφαλαίων θα μπορούσαν να έχουν δυσανάλογες επιπτώσεις. Η Ευρώπη ίσως πληρώσει βραχυπρόθεσμο οικονομικό κόστος, όμως σε βάθος χρόνου το μεγαλύτερο πλήγμα μπορεί να το δεχθούν οι ΗΠΑ, εάν συνεχίσει να διαβρώνεται η εμπιστοσύνη στην ηγεσία και τους θεσμούς τους.
Υπό αυτό το πρίσμα, η Γροιλανδία δεν είναι η ουσία, αλλά η αφορμή. Η πραγματική ιστορία είναι ένας κόσμος που οδεύει προς χρηματοοικονομικό κατακερματισμό, όπου η ισχύς ασκείται μέσα από τις αγορές και όπου ακόμη και το δολάριο παύει να θεωρείται άτρωτο.