Η υπογραφή της «Συμφωνίας Κοινής Άμυνας της Μέκκας» μεταξύ Σαουδικής Αραβίας, Τουρκίας και Πακιστάν σηματοδοτεί μια σημαντική αναδιάταξη του πλέγματος ασφάλειας στη Μέση Ανατολή και τη Δυτική Ασία.
Η συμφωνία, που υπογράφηκε την Παρασκευή 7 Αυγούστου από τον Σαουδάραβα πρίγκιπα διάδοχο Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν, τον Τούρκο πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και τον πρωθυπουργό του Πακιστάν Σεχμπάζ Σαρίφ, προβλέπει ότι μια ένοπλη επίθεση εναντίον οποιασδήποτε από τις τρεις χώρες θα θεωρείται επίθεση εναντίον όλων.
Παράλληλα, δεσμεύει τα τρία κράτη σε στενότερη αμυντική συνεργασία, συλλογική αποτροπή και ενίσχυση των μεταξύ τους στρατιωτικών σχέσεων.
Το πλήρες κείμενο της συμφωνίας δεν έχει δοθεί στη δημοσιότητα, ωστόσο τουρκικές πηγές αναφέρουν ότι βασίζεται στο Άρθρο 51 του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, το οποίο κατοχυρώνει το δικαίωμα στην ατομική και συλλογική αυτοάμυνα.
Συλλογική άμυνα χωρίς ενιαία στρατιωτική δομή
Η συμφωνία έχει ήδη προκαλέσει συγκρίσεις με το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ, λόγω της ρήτρας συλλογικής άμυνας. Ωστόσο, προς το παρόν δεν πρόκειται για πλήρως ανεπτυγμένη στρατιωτική συμμαχία.
Δεν προβλέπεται κοινό στρατιωτικό αρχηγείο, ενιαία δομή διοίκησης, μόνιμη κοινή δύναμη ή κοινός προϋπολογισμός, στοιχεία που χαρακτηρίζουν μια θεσμοποιημένη συμμαχία όπως το ΝΑΤΟ.
Η συμφωνία φαίνεται να λειτουργεί περισσότερο ως πλαίσιο πολιτικής και στρατιωτικής συνεργασίας, το οποίο θα μπορούσε στο μέλλον να αποκτήσει πιο βαθιά και οργανωμένη μορφή.
Μεταξύ των πεδίων συνεργασίας περιλαμβάνονται η εκπαίδευση, η ανταλλαγή στρατιωτικού προσωπικού, οι κοινές ασκήσεις και η ενίσχυση της ανταλλαγής πληροφοριών.
Ωστόσο, δεν έχουν αποσαφηνιστεί οι ακριβείς στρατιωτικές υποχρεώσεις κάθε χώρας, το γεωγραφικό πεδίο εφαρμογής της συμφωνίας ή οι συνθήκες υπό τις οποίες θα ενεργοποιείται η ρήτρα συλλογικής άμυνας.
Γιατί τώρα
Η χρονική συγκυρία θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική, καθώς η συμφωνία έρχεται σε μια περίοδο έντονης αστάθειας στη Μέση Ανατολή, με τη σύγκρουση στην οποία εμπλέκονται το Ιράν, το Ισραήλ και οι Ηνωμένες Πολιτείες να έχει αυξήσει τις ανησυχίες για την ασφάλεια στον Κόλπο.
Για δεκαετίες, η Σαουδική Αραβία βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό στην αμερικανική στρατιωτική προστασία. Οι επαναλαμβανόμενες κρίσεις στην περιοχή, όμως, έχουν ενισχύσει τις αμφιβολίες στο Ριάντ και σε άλλες πρωτεύουσες του Κόλπου για το κατά πόσο η Ουάσινγκτον μπορεί να παραμείνει ο μοναδικός εγγυητής ασφάλειας.
Η συμφωνία αποτυπώνει αυτήν ακριβώς την αναζήτηση νέων ισορροπιών.
Το Πακιστάν αποτελεί εδώ και δεκαετίες έναν από τους στενότερους στρατιωτικούς εταίρους της Σαουδικής Αραβίας, ενώ η Τουρκία έχει ενισχύσει θεαματικά τη θέση της ως εξαγωγέας αμυντικής τεχνολογίας και στρατιωτικού εξοπλισμού.
Τι φέρνει κάθε χώρα στη συμφωνία
Η Σαουδική Αραβία αποτελεί την οικονομική και γεωπολιτική βάση του νέου σχήματος.
Είναι ένας από τους μεγαλύτερους αγοραστές αμυντικού εξοπλισμού διεθνώς, ενώ διαθέτει και την οικονομική δυνατότητα να χρηματοδοτήσει κοινές προμήθειες, έρευνα και στρατιωτικές υποδομές.
Παράλληλα, η γεωγραφική της θέση, με πρόσβαση τόσο στην Ερυθρά Θάλασσα όσο και στον Περσικό Κόλπο, της προσδίδει ιδιαίτερη στρατηγική βαρύτητα.
Η Τουρκία προσφέρει μια αναπτυγμένη εγχώρια αμυντική βιομηχανία και εκτεταμένη επιχειρησιακή εμπειρία. Ως μέλος του ΝΑΤΟ και ένας από τους μεγαλύτερους στρατούς της Συμμαχίας, έχει επενδύσει σημαντικά στην παραγωγή drones, πολεμικών πλοίων, πυραύλων και τεθωρακισμένων οχημάτων.
Το Πακιστάν, από την άλλη πλευρά, συνεισφέρει τη μεγάλη στρατιωτική του ισχύ, το ανθρώπινο δυναμικό και τη στρατηγική αποτροπή.
Πρόκειται για τη μοναδική μουσουλμανική χώρα που διαθέτει πυρηνικά όπλα, γεγονός που ενισχύει το στρατηγικό βάρος του νέου σχήματος. Ωστόσο, μέχρι στιγμής δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι η συμφωνία της Μέκκας περιλαμβάνει πυρηνική ομπρέλα ή κοινή χρήση πυρηνικών όπλων.
Με το βλέμμα στο Ιράν
Η συμφωνία αναπόφευκτα συνδέεται και με τις ισορροπίες απέναντι στο Ιράν.
Οι χώρες του Κόλπου έχουν βρεθεί αντιμέτωπες με πυραυλικές επιθέσεις, drones, απειλές κατά κρίσιμων υποδομών και κινδύνους για τις ενεργειακές και θαλάσσιες οδούς.
Παρότι οι υποστηρικτές της συμφωνίας τονίζουν ότι πρόκειται για αμυντικό σχήμα που δεν στρέφεται εναντίον συγκεκριμένης χώρας, η Τεχεράνη είναι πιθανό να τη δει ως προσπάθεια συγκρότησης ενός ισχυρότερου σουνιτικού πλαισίου ασφάλειας στην περιοχή.
Η αποκατάσταση των διπλωματικών σχέσεων Σαουδικής Αραβίας και Ιράν το 2023 δεν εξάλειψε τις μεταξύ τους αντιθέσεις σε ζητήματα περιφερειακής επιρροής, πυραυλικών δυνατοτήτων και ασφάλειας στον Κόλπο.
Ο γρίφος για το Ισραήλ
Περίπλοκη είναι και η πιθανή στάση του Ισραήλ απέναντι στη νέα συμφωνία.
Από τη μία πλευρά, ένας ισχυρότερος συντονισμός μεταξύ σουνιτικών κρατών θα μπορούσε να αυξήσει την πίεση προς το Ιράν. Από την άλλη, η συμμετοχή της Τουρκίας, η οποία έχει υιοθετήσει ιδιαίτερα επικριτική στάση απέναντι στο Ισραήλ τα τελευταία χρόνια, δημιουργεί νέες αβεβαιότητες.
Το Ισραήλ, επομένως, είναι πιθανό να παρακολουθήσει στενά την εξέλιξη του νέου σχήματος και κυρίως το κατά πόσο αυτό θα παραμείνει ένα πλαίσιο συλλογικής ασφάλειας στον Κόλπο ή θα εξελιχθεί σε ευρύτερο πολιτικό και στρατιωτικό συνασπισμό.
Μια νέα αρχιτεκτονική ασφάλειας;
Η «Συμφωνία Κοινής Άμυνας της Μέκκας» αποτελεί ένα σημαντικό βήμα προς την αναδιαμόρφωση της περιφερειακής αρχιτεκτονικής ασφάλειας.
Η Σαουδική Αραβία, η Τουρκία και το Πακιστάν επιχειρούν να συγκροτήσουν ένα πλαίσιο που συνδυάζει οικονομική ισχύ, αμυντική τεχνολογία, στρατιωτικό ανθρώπινο δυναμικό και στρατηγική αποτροπή.
Το αν αυτό το σχήμα θα εξελιχθεί σε πραγματική στρατιωτική συμμαχία θα εξαρτηθεί από την εφαρμογή του: αν αποκτήσει μόνιμους θεσμούς, κοινές διοικήσεις, τακτικές ολοκληρωμένες ασκήσεις και ενδεχομένως νέα μέλη.
Προς το παρόν, περισσότερο από ένα «ισλαμικό ΝΑΤΟ», πρόκειται για μια φιλόδοξη στρατηγική ευθυγράμμιση τριών ισχυρών κρατών, η οποία όμως μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τις ισορροπίες στη Μέση Ανατολή και τη Δυτική Ασία.