Η επέτειος της 28ης Οκτωβρίου 1940 αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους σταθμούς της νεότερης ελληνικής ιστορίας και έχει εμπνεύσει ποιητές και πεζογράφους. Στα έργα τους αποτυπώνονται ο ηρωισμός, η αγωνία, οι θυσίες και το ανθρώπινο κόστος του πολέμου, με τη λογοτεχνία να συνδέει την ιστορική μνήμη με την ελευθερία, την αξιοπρέπεια και την ειρήνη.
Ξεχωριστή θέση στην ποίηση κατέχει ο Οδυσσέας Ελύτης, που υπηρέτησε στο αλβανικό μέτωπο. Το «Άσμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας», που πρωτοδημοσιεύτηκε το 1945 στο περιοδικό «Τετράδιο», μετατρέπει τη θυσία ενός νέου στρατιώτη σε σύμβολο συλλογικού ηρωισμού, εκφράζοντας ταυτόχρονα βαθιά οδύνη για την απώλεια ανθρώπινης ζωής.
Ο Γιώργος Σεφέρης κατέγραψε στο ημερολόγιό του την ειδηση που έλαβε τηλεφωνικά στις 28 Οκτωβρίου 1940: «Έχουμε πόλεμο». Η σημείωση περιλαμβάνεται στις «Μέρες Γ΄», που εκδόθηκαν το 1977. Το «Ημερολόγιο καταστρώματος Α΄» (1940) αποτυπώνει, μέσα από τον συμβολισμό, την ανησυχία μιας εποχής που οδηγούνταν στον πόλεμο.
Την ίδια ημέρα περιγράφει στο προσωπικό του ημερολόγιο ο Γιώργος Θεοτοκάς, εκπρόσωπος της γενιάς του ’30: τις καμπάνες που αναγγέλλουν τον πόλεμο, τον πρώτο συναγερμό και την ένταση στους δρόμους και στα σπίτια. Το απόσπασμα «Ανήμερα της 28ης Οκτωβρίου 1940», από τα «Τετράδια ημερολογίου 1939-1953» (2005), συνδυάζει ενθουσιασμό, προσδοκία και φόβο και συμπληρώνει τη μαρτυρία του Σεφέρη.
Στην πεζογραφία, «Το πλατύ ποτάμι» (1946) του Γιάννη Μπεράτη φέρνει στο προσκήνιο την εμπειρία του αλβανικού μετώπου: τις κακουχίες, τον φόβο και τη συντροφικότητα των στρατιωτών. Ο πόλεμος εμφανίζεται ως βιωμένη πραγματικότητα που δοκιμάζει τα όρια της αντοχής και αναδεικνύει την αλληλεγγύη.
Η λογοτεχνική μνήμη επεκτείνεται και στα χρόνια της Κατοχής. Η Διδώ Σωτηρίου, στο μυθιστόρημα «Οι νεκροί περιμένουν» (1959), δείχνει τις συνέπειες της ιστορικής βίας στη ζωή των απλών ανθρώπων. Ο Στρατής Τσίρκας, με την τριλογία «Ακυβέρνητες Πολιτείες» («Η Λέσχη», 1961, «Αριάγνη», 1962, «Η νυχτερίδα», 1965), φωτίζει τις πολιτικές και κοινωνικές συγκρούσεις του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και της Αντίστασης.
Την πνευματική αντίσταση απέναντι στη βία εκφράζει και ο Άγγελος Σικελιανός, που συνέδεσε την εθνική δοκιμασία με τον ανθρωπισμό και την πίστη στην ελευθερία, τονίζοντας την πνευματική ενότητα και την ηθική ευθύνη.
Από την ποίηση του Ελύτη και του Σεφέρη έως τις ημερολογιακές καταγραφές του Θεοτοκά και την πεζογραφία των Μπεράτη, Σωτηρίου και Τσίρκα, οι συγγραφείς διασώζουν την εμπειρία του πολέμου και μεταφέρουν στις νεότερες γενιές το μήνυμα της αντίστασης, υπενθυμίζοντας ότι η ελευθερία, η ειρήνη και η αξιοπρέπεια χρειάζονται διαρκή υπεράσπιση.