Σε μια κρίσιμη καμπή για το μέλλον της, η Ευρωπαϊκή Ένωση φαίνεται να εγκαταλείπει την παραδοσιακή αρχή της ομοιόμορφης προόδου όλων των κρατών-μελών, εξετάζοντας πλέον ανοιχτά το ενδεχόμενο μιας «Ευρώπης πολλαπλών ταχυτήτων». Η κατεύθυνση αυτή αναδείχθηκε σε συνάντηση που πραγματοποιήθηκε στο ιστορικό κάστρο Alden Biesen του 16ου αιώνα στο Βέλγιο, με τη συμμετοχή ηγετών κορυφαίων κρατών-μελών.
Σύμφωνα με ευρωπαϊκές πηγές, η Γαλλία, η Γερμανία και η Ιταλία υποστήριξαν σχέδια που θα επιτρέπουν σε μικρότερες ομάδες κρατών να προχωρούν σε κοινές πρωτοβουλίες χωρίς να απαιτείται η ομόφωνη έγκριση και των 27. Η λογική της «ενισχυμένης συνεργασίας» επανέρχεται δυναμικά στο προσκήνιο ως απάντηση στην οικονομική στασιμότητα και στις αυξανόμενες γεωπολιτικές πιέσεις.
Ανταγωνιστικότητα και γεωπολιτική πίεση
Το αίσθημα του κατεπείγοντος κυριάρχησε στις συζητήσεις. Η ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα εμφανίζει σημάδια υποχώρησης, ενώ οι εσωτερικές διαφωνίες δυσχεραίνουν τη λήψη αποφάσεων. Παράλληλα, οι διεθνείς εξελίξεις —από την αβεβαιότητα γύρω από την Ουκρανία έως την οικονομική πίεση από την Κίνα— εντείνουν την ανάγκη για άμεση δράση.
Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν έχει ήδη προαναγγείλει ριζική αναδιάρθρωση της ενιαίας αγοράς, επιδιώκοντας να ενισχύσει τη θέση της ΕΕ στο παγκόσμιο οικονομικό σύστημα. Σε επιστολή της προς τους Ευρωπαίους ηγέτες, προειδοποίησε ότι ο κόσμος «διαμορφώνεται ολοένα και περισσότερο από την ωμή ισχύ, τον στρατηγικό ανταγωνισμό και την εργαλειοποίηση των εξαρτήσεων», επισημαίνοντας ότι η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας αποτελεί προϋπόθεση για την ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία.
«Υπαρξιακή κρίση» και ανάγκη αλλαγής πορείας
Ο πρωθυπουργός του Βελγίου Μπαρτ Ντε Βέβερ μίλησε για «υπαρξιακή κρίση», αναφερόμενος σε κλειστά εργοστάσια και φθίνουσα επενδυτική δραστηριότητα. Στο ίδιο πνεύμα, ο πρόεδρος της Γαλλίας Εμανουέλ Μακρόν κάλεσε σε ταχεία υιοθέτηση πολιτικών που θα επανεκκινήσουν την ανάπτυξη.
Ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα σημείωσε ότι οι συζητήσεις ανέδειξαν «νέα ενέργεια και κοινή αίσθηση του κατεπείγοντος», με έμφαση στην ενίσχυση τομέων όπως η άμυνα, το διάστημα, η τεχνητή νοημοσύνη και τα συστήματα πληρωμών.
Οι τέσσερις πυλώνες της νέας ατζέντας
Οι συνομιλίες κατέληξαν σε τέσσερις βασικούς άξονες:
- Αποδέσμευση ευρωπαϊκών αποταμιεύσεων για επενδύσεις σε στρατηγικές επιχειρήσεις της ΕΕ.
- Μείωση του ενεργειακού κόστους, ακόμη και μέσω αναθεώρησης του Συστήματος Εμπορίας Εκπομπών (ETS).
- Διεύρυνση εμπορικών συμφωνιών για μείωση στρατηγικών εξαρτήσεων.
- Προώθηση της «ευρωπαϊκής προτίμησης» (Buy European) για τη στήριξη κρίσιμων κλάδων, όπως η αυτοκινητοβιομηχανία και η φαρμακοβιομηχανία.
Η πρόεδρος της Επιτροπής δεσμεύθηκε να παρουσιάσει έως τον Μάρτιο «Οδικό Χάρτη και Σχέδιο Δράσης: Μία Ευρώπη, Μία Αγορά», με στόχο τη μείωση της γραφειοκρατίας και την απελευθέρωση κεφαλαίων για νεοφυείς επιχειρήσεις έως το 2027.
Διαφωνίες για το «Buy European»
Η ιδέα της «ευρωπαϊκής προτίμησης» προκαλεί αντιδράσεις. Ο Μακρόν τη θεωρεί αναγκαίο «αμυντικό μέτρο» απέναντι σε αθέμιτο ανταγωνισμό, ενώ ο καγκελάριος της Γερμανίας Φρίντριχ Μερτς προκρίνει τη διατύπωση «Made with Europe», αποφεύγοντας ενδεχόμενη στροφή προς προστατευτισμό.
Από την πλευρά του, ο πρωθυπουργός της Ιρλανδίας Μιχόλ Μάρτιν υπογράμμισε την ανάγκη διατήρησης του ανοιχτού χαρακτήρα της ευρωπαϊκής οικονομίας, προειδοποιώντας για τις συνέπειες απομάκρυνσης από το ελεύθερο εμπόριο.
Η ίδια η φον ντερ Λάιεν εμφανίστηκε επιφυλακτική, τονίζοντας ότι πρόκειται για «λεπτή γραμμή» και ότι κάθε μέτρο πρέπει να στηρίζεται σε ισχυρή οικονομική ανάλυση.
Προειδοποιήσεις Ντράγκι και το ζήτημα του βέτο
Στο προσκήνιο βρέθηκαν και οι παρεμβάσεις του Μάριο Ντράγκι, ο οποίος προειδοποίησε ότι η υφιστάμενη παγκόσμια οικονομική τάξη έχει ουσιαστικά καταρρεύσει και ότι η Ευρώπη κινδυνεύει να καταστεί «υποτελής, διαιρεμένη και αποβιομηχανισμένη». Υποστήριξε ότι η ΕΕ οφείλει να εξελιχθεί από «συνομοσπονδία σε ομοσπονδία», επισημαίνοντας ότι το δικαίωμα βέτο καθιστά τα κράτη ευάλωτα.
Παρά τις διαφωνίες, ακόμη και για τη συμφωνία με τη Mercosur, η διάθεση για αναζήτηση κοινού εδάφους ήταν εμφανής. Το ζητούμενο πλέον είναι αν η ΕΕ θα καταφέρει να μετατρέψει τη ρητορική του κατεπείγοντος σε συγκεκριμένες θεσμικές και οικονομικές αλλαγές.