Η Ευρωπαϊκή Ένωση επαναφέρει στο τραπέζι τη συζήτηση για προσωρινό περιορισμό του δικαιώματος βέτο στα μελλοντικά κράτη-μέλη, σε μια προσπάθεια να καταστήσει πολιτικά και θεσμικά πιο διαχειρίσιμη τη νέα φάση διεύρυνσης της Ένωσης έως το τέλος της δεκαετίας.
Σύμφωνα με σχέδια που εξετάζονται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, οι νέες χώρες που θα ενταχθούν στην ΕΕ — όπως η Μολδαβία και κράτη των Δυτικών Βαλκανίων — ενδέχεται να μην αποκτούν αυτομάτως το δικαίωμα άσκησης βέτο σε κρίσιμες αποφάσεις που απαιτούν ομοφωνία, όπως ζητήματα εξωτερικής πολιτικής ή φορολογίας.
Η πρόταση θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική για το Μαυροβούνιο, το οποίο βρίσκεται πιο κοντά στην ένταξη από οποιαδήποτε άλλη υποψήφια χώρα και φιλοδοξεί να γίνει το 28ο κράτος-μέλος της ΕΕ έως το 2028.
Μάλιστα, αυτόν τον μήνα συνεδρίασε για πρώτη φορά η τεχνική ομάδα που επεξεργάζεται τη συνθήκη προσχώρησης του Μαυροβουνίου, ένδειξη ότι οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις εισέρχονται στην τελική τους φάση μετά από 14 χρόνια διαδικασιών.
Στο πλαίσιο αυτό, Ευρωπαίοι αξιωματούχοι εξετάζουν τη δημιουργία ασφαλιστικών δικλείδων, ώστε να αποτραπεί το ενδεχόμενο συστηματικού μπλοκαρίσματος αποφάσεων από μελλοντικά κράτη-μέλη.
Η συζήτηση αυτή ενισχύθηκε ιδιαίτερα μετά τις συνεχείς συγκρούσεις στο εσωτερικό της ΕΕ με την Ουγγαρία του Βίκτορ Όρμπαν, η οποία είχε ασκήσει βέτο σε κρίσιμες αποφάσεις, μεταξύ άλλων και στο πακέτο στήριξης ύψους 90 δισεκατομμυρίων ευρώ προς την Ουκρανία.
Σύμφωνα με τις πληροφορίες, μια προσωρινή απαγόρευση άσκησης βέτο θα μπορούσε να ενσωματωθεί απευθείας στη συνθήκη ένταξης του Μαυροβουνίου και στη συνέχεια να χρησιμοποιηθεί ως πρότυπο και για τις υπόλοιπες υποψήφιες χώρες.
Ωστόσο, Ευρωπαίοι νομικοί εκτιμούν ότι μια τέτοια ρύθμιση θα μπορούσε να εφαρμοστεί μόνο για περιορισμένο χρονικό διάστημα, ώστε να αποφευχθεί η δημιουργία κρατών-μελών «δεύτερης κατηγορίας».
Την ίδια στιγμή, ο καγκελάριος της Γερμανίας, Φρίντριχ Μερτς, κάλεσε πρόσφατα τους Ευρωπαίους ηγέτες να αναζητήσουν «καινοτόμες λύσεις» για την επιτάχυνση της ένταξης των χωρών των Δυτικών Βαλκανίων, χαρακτηρίζοντας τη διεύρυνση «γεωπολιτική αναγκαιότητα».
Σε ό,τι αφορά την Ουκρανία, ο Γερμανός καγκελάριος πρότεινε ένα μοντέλο «συνδεδεμένης ένταξης», δηλαδή συμμετοχή στις συνεδριάσεις και στα θεσμικά όργανα της ΕΕ χωρίς πλήρη δικαιώματα ψήφου.
Η πρόταση αυτή απορρίφθηκε άμεσα από τον πρόεδρο της Ουκρανίας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, ο οποίος δήλωσε ότι η θέση της χώρας του στην Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να είναι «πλήρης και ισότιμη».
Η διαδικασία διεύρυνσης της ΕΕ είχε ουσιαστικά παγώσει για χρόνια, ωστόσο η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022 έδωσε νέα ώθηση στις ενταξιακές διαδικασίες και επανέφερε στο επίκεντρο τη γεωπολιτική σημασία της επέκτασης της Ένωσης.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ήδη δηλώσει ότι η ΕΕ θα μπορούσε να δεχθεί νέα μέλη έως το 2030, με το Μαυροβούνιο και την Αλβανία να θεωρούνται οι πλέον προχωρημένες περιπτώσεις.
Παράλληλα, οι Βρυξέλλες αποδίδουν ιδιαίτερη σημασία και στη Μολδαβία, θεωρώντας ότι η ευρωπαϊκή της πορεία θα μπορούσε να λειτουργήσει και ως έμμεση εγγύηση ασφάλειας για την Ουκρανία.
Παρά τις γεωπολιτικές πιέσεις, αρκετές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις εμφανίζονται επιφυλακτικές απέναντι στη διεύρυνση. Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η κατάσταση στη Γαλλία, όπου η κοινή γνώμη εμφανίζεται ολοένα και πιο αρνητική απέναντι στην επέκταση της ΕΕ ενόψει και των προεδρικών εκλογών του 2027.
Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα του Ευρωβαρόμετρου, μόλις το 43% των Γάλλων τάσσεται υπέρ της διεύρυνσης, ενώ το 48% εκφράζεται αρνητικά.
Πηγές της ΕΕ υποστηρίζουν ότι η διεύρυνση, ιδιαίτερα στα Δυτικά Βαλκάνια, θεωρείται πλέον κρίσιμη για τον περιορισμό της επιρροής της Ρωσίας και της Κίνας σε μια περιοχή 17,4 εκατομμυρίων κατοίκων.
Η Γερμανία πρωτοστατεί στις προσπάθειες εσωτερικής μεταρρύθμισης της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης και της συζήτησης για περιορισμό ή κατάργηση του βέτο σε ορισμένους τομείς εξωτερικής πολιτικής.
Όπως δήλωσε πρόσφατα ο Γερμανός υπουργός Εξωτερικών, Γιόχαν Βάντεφουλ, «μια ένωση με 33, 34 ή 35 κράτη-μέλη δεν μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί με τους ίδιους κανόνες που σχεδιάστηκαν για μια πολύ μικρότερη ομάδα».
Την ίδια ώρα, αξιωματούχοι της Κομισιόν εκφράζουν φόβους ότι η απαίτηση για πλήρη θεσμική μεταρρύθμιση πριν από τη διεύρυνση θα μπορούσε να καθυστερήσει ή ακόμη και να παγώσει ξανά τη διαδικασία.
Η Ουκρανία παραμένει ξεχωριστή περίπτωση λόγω του πολέμου, του μεγέθους της χώρας και του τεράστιου κόστους ανοικοδόμησης, το οποίο εκτιμάται ότι φτάνει τα 588 δισεκατομμύρια δολάρια — ποσό περίπου τριπλάσιο του σημερινού ΑΕΠ της.
Παρά τις δυσκολίες, Ευρωπαίοι αξιωματούχοι εκτιμούν ότι η Ουκρανία θα μπορούσε τεχνικά να ολοκληρώσει τη διαδικασία ένταξης μέσα στην επόμενη τετραετία, αν και η τελική ένταξη θεωρείται άμεσα συνδεδεμένη με τις εξελίξεις γύρω από τον πόλεμο και μια πιθανή ειρηνευτική συμφωνία.