Έξι μήνες μετά την έναρξη του πολέμου ΗΠΑ–Ισραήλ με το Ιράν, η διπλωματική κινητικότητα γύρω από τη σύγκρουση έχει ενταθεί, χωρίς όμως να έχει οδηγήσει σε ουσιαστική αποκλιμάκωση. Στις 28 Αυγούστου, ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο επαναφοράς της διπλωματίας, μετά τις επαφές του με τον πρωθυπουργό του Κατάρ στην Τεχεράνη.
Τις προηγούμενες ημέρες, ο αρχηγός των πακιστανικών ενόπλων δυνάμεων, στρατάρχης Ασίμ Μουνίρ, είχε πραγματοποιήσει επαφές με την ιρανική προεδρία, το κοινοβούλιο, το Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας και υπουργεία της χώρας.
Παράλληλα, ο υπουργός Εξωτερικών του Ομάν είχε μεταβεί στην Τεχεράνη για συνομιλίες σχετικά με τη δημιουργία διαδρόμου διέλευσης μέσω των Στενών του Ορμούζ, ενώ και η Αίγυπτος επιχειρεί να επαναφέρει τις δύο πλευρές στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.
Ωστόσο, παρά την πληθώρα μεσολαβητών, η σύγκρουση παραμένει ουσιαστικά μπλοκαρισμένη. Το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη διαύλων επικοινωνίας, αλλά το γεγονός ότι καμία από τις χώρες που μεσολαβούν δεν μπορεί να μεταβάλει την εκτίμηση Ουάσιγκτον και Τεχεράνης για το τι μπορούν ακόμη να κερδίσουν από τη σύγκρουση.
Το αδιέξοδο γύρω από τα Στενά του Ορμούζ
Ο πόλεμος ξεκίνησε στις 28 Φεβρουαρίου 2026 με αμερικανικά και ισραηλινά πλήγματα που προκάλεσαν τον θάνατο του ανώτατου ηγέτη του Ιράν Αλί Χαμενεΐ και σημαντικού τμήματος της ιρανικής στρατιωτικής ηγεσίας.
Η Τεχεράνη απάντησε με επιθέσεις με πυραύλους και drones εναντίον του Ισραήλ, αμερικανικών βάσεων και χωρών του Κόλπου, ενώ προχώρησε και στο κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ, από τα οποία πριν από τον πόλεμο διακινούνταν περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου και φυσικού αερίου.
Έκτοτε, το Ορμούζ έχει εξελιχθεί στο επίκεντρο της αντιπαράθεσης.
Μια κατάπαυση του πυρός διάρκειας δύο εβδομάδων τον Απρίλιο, με μεσολάβηση του Πακιστάν, οδήγησε στις συνομιλίες του Ισλαμαμπάντ, τις πρώτες απευθείας διαπραγματεύσεις ΗΠΑ–Ιράν εδώ και περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες. Οι συνομιλίες κατέρρευσαν και λίγες ημέρες αργότερα η Ουάσιγκτον επέβαλε ναυτικό αποκλεισμό στα ιρανικά λιμάνια.
Στις 17 Ιουνίου υπογράφηκε μνημόνιο κατανόησης, το οποίο επανέφερε την εκεχειρία και προέβλεπε περίοδο 60 ημερών για την επίτευξη ευρύτερης συμφωνίας. Οι εχθροπραξίες επαναλήφθηκαν τον Ιούλιο και η προθεσμία έληξε στα μέσα Αυγούστου χωρίς παράταση.
Στις 24 Αυγούστου, ο υπουργός Οικονομικών των ΗΠΑ Σκοτ Μπέσεντ ανακοίνωσε νέα μεγάλη οικονομική εκστρατεία κατά της Τεχεράνης, προειδοποιώντας παράλληλα κυβερνήσεις που εξακολουθούν να λειτουργούν ως οικονομικοί δίαυλοι για το Ιράν ότι θα αντιμετωπίσουν τις συνέπειες.
Πέντε χώρες σε ρόλο μεσολαβητή
Στην πράξη, η προσπάθεια αποκλιμάκωσης έχει κατανεμηθεί σε πέντε χώρες, καθεμία από τις οποίες επιχειρεί να διαχειριστεί διαφορετική πτυχή της κρίσης.
Το Ομάν έχει αναλάβει κυρίως το τεχνικό σκέλος. Οι συνομιλίες του Μουσκάτ με την Τεχεράνη για έναν προσωρινό διάδρομο διέλευσης και πρακτικές ρυθμίσεις ναυσιπλοΐας θεωρούνται από ορισμένους αναλυτές ως η σημαντικότερη ενεργή διαπραγμάτευση. Το Ομάν διαθέτει μακρά εμπειρία σε διακριτικές διπλωματικές αποστολές και βρίσκεται γεωγραφικά απέναντι από το Ιράν στα Στενά.
Το Κατάρ έχει αναλάβει περισσότερο πολιτικό ρόλο. Η επίσκεψη του πρωθυπουργού του στην Τεχεράνη στα τέλη Αυγούστου προηγήθηκε της πιο συμφιλιωτικής τοποθέτησης του Αραγτσί εδώ και εβδομάδες.
Το Πακιστάν διαθέτει ίσως το σημαντικότερο διπλωματικό προηγούμενο. Μεσολάβησε στην εκεχειρία του Απριλίου και στις πρώτες απευθείας συνομιλίες Ουάσιγκτον–Τεχεράνης, ενώ το μνημόνιο του Ιουνίου φέρει την εγγύησή του.
Η επίσκεψη του στρατάρχη Μουνίρ στην Τεχεράνη τον Αύγουστο είχε ιδιαίτερη σημασία, καθώς συναντήθηκε με την ιρανική ηγεσία ασφαλείας που είχε αναδιαμορφωθεί μόλις λίγες εβδομάδες νωρίτερα. Το Πακιστάν διατηρεί διαύλους τόσο με την Ουάσιγκτον όσο και με την Τεχεράνη, γεγονός που του επιτρέπει να μεταφέρει μηνύματα και προς τις δύο πλευρές.
Η Τουρκία και η Αίγυπτος κινούνται περισσότερο στην περιφέρεια της διαδικασίας. Η Άγκυρα έχει προταθεί ως πιθανός τόπος συνομιλιών και διατηρεί σημαντική επιρροή στην Τεχεράνη, αντιμετωπίζει όμως παράλληλα σημαντικές οικονομικές πιέσεις από τις αμερικανικές κυρώσεις. Το Κάιρο διαθέτει διαύλους επικοινωνίας, αλλά περιορισμένη δυνατότητα να ασκήσει αποφασιστική επιρροή.
Η πληθώρα μεσολαβητών, ωστόσο, μπορεί να λειτουργήσει και αντίστροφα. Οι δύο πλευρές έχουν τη δυνατότητα να επιλέγουν κάθε φορά τον συνομιλητή που τους εξυπηρετεί περισσότερο, να αποφεύγουν δεσμεύσεις και να μεταθέτουν την ευθύνη στους μεσολαβητές όταν οι προσπάθειες αποτυγχάνουν.
Το μάθημα από το μνημόνιο του Ιουνίου
Το μνημόνιο που υπογράφηκε τον Ιούνιο ανέδειξε ένα βασικό πρόβλημα της διπλωματικής διαδικασίας.
Το Ιράν δεσμεύτηκε να καταβάλει κάθε δυνατή προσπάθεια για την ασφαλή διέλευση εμπορικών πλοίων από τα Στενά. Η διατύπωση αυτή επέτρεψε να επιτευχθεί η συμφωνία, αλλά στη συνέχεια ερμηνεύτηκε διαφορετικά από τις δύο πλευρές.
Η Τεχεράνη θεώρησε ότι το κείμενο αναγνώριζε τον ρόλο της στη ρύθμιση της διέλευσης από τα Στενά, ενώ η Ουάσιγκτον δεν αποδέχεται οποιαδήποτε τέτοια αναγνώριση.
Έτσι, μια διατύπωση που σχεδιάστηκε για να γεφυρώσει τις διαφορές κατέληξε να τις ενισχύσει.
Οποιαδήποτε νέα συμφωνία θα πρέπει επομένως να απαντά με σαφήνεια σε κρίσιμα ερωτήματα: ποιος αποφασίζει ποια πλοία μπορούν να διέρχονται, ποιος ελέγχει την εφαρμογή της συμφωνίας, τι συμβαίνει όταν ένα πλοίο σταματά και ποιος υφίσταται τις συνέπειες μιας παραβίασης.
Η πιθανότερη εξέλιξη δεν είναι μια μεγάλη συμφωνία
Με τα σημερινά δεδομένα, η πιο ρεαλιστική εξέλιξη φαίνεται να περνά από το Μουσκάτ και όχι από μια συνολική ειρηνευτική συμφωνία.
Μια προσωρινή συμφωνία για τη δημιουργία διαδρόμου διέλευσης, με συγκεκριμένες συντεταγμένες και διαδικασίες ενημέρωσης, θα μπορούσε να επιτρέψει την επανεκκίνηση μέρους της εμπορικής ναυσιπλοΐας χωρίς καμία πλευρά να χρειαστεί να εγκαταλείψει πλήρως τις θέσεις της.
Το Ιράν θα μπορούσε να παρουσιάσει την εξέλιξη ως αναγνώριση του ρόλου του, ενώ οι ΗΠΑ ως αποκατάσταση της ελευθερίας ναυσιπλοΐας.
Ο κίνδυνος, όμως, είναι μια τέτοια προσωρινή ρύθμιση να μετατραπεί σταδιακά σε μια μόνιμη κατάσταση: μερικώς ανοιχτά Στενά του Ορμούζ, συνεχιζόμενες κυρώσεις, ένα Ιράν που αναδιοργανώνει την ηγεσία του προς σκληρότερες γραμμές και περιοδικά ναυτικά επεισόδια.
Οι μεσολαβητές έχουν, επομένως, μπροστά τους ένα δύσκολο έργο. Δεν αρκεί πλέον να μεταφέρουν μηνύματα μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης. Χρειάζεται να συντονίσουν και τις δικές τους προσπάθειες, ώστε μια τεχνική συμφωνία για το Ορμούζ να αποτελέσει το πρώτο βήμα μιας συγκεκριμένης διαδικασίας αποκλιμάκωσης και όχι μια προσωρινή λύση που θα διαιωνίσει το αδιέξοδο.